ΑΠΟΧΩΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ

ΑΠΟΧΩΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ

Ο αποχωρισμός είναι ένα επαναλαμβανόμενο και πανανθρώπινο βίωμα της ζωής μας. Από τη στιγμή που ερχόμαστε στον κόσμο, εγκαταλείποντας τον «παράδεισο» της μήτρας, μέχρι τη στιγμή του θανάτου μας, βιώνουμε κάθε τόσο συναισθήματα που συνοδεύουν έναν αποχωρισμό, ή μια απώλεια, είτε αποχωριζόμενοι από αγαπητά πρόσωπα, είτε χάνοντας την ανεμελιά της παιδικής ηλικίας, την ομορφιά και ενέργεια της νιότης, ένα οικείο περιβάλλον, τη δουλειά μας, την υγεία μας και πολλά άλλα. 

  Από την άλλη πλευρά γνωρίζουμε ότι ο αποχωρισμός και το άγχος αποχωρισμού ανήκουν στα πιο πρώιμα κίνητρα της ψυχικής μας ανάπτυξης. Είναι μια αναπόφευκτη συναισθηματική κατάσταση, δυσάρεστη πολλές φορές, ανακουφιστική άλλες και αναγκαία για την ψυχική μας ωρίμανση.

Την πρώτη μεγάλη εμπειρία άγχους ενός ατόμου αποτελεί ο τοκετός, που βιώνεται συχνά ως ένας δραματικός αποχωρισμός. Είναι πηγή και πρότυπο του άγχους. Συναντάμε τον αποχωρισμό και το άγχος αποχωρισμού καθ’ όλη την υγιή εξέλιξη ενός παιδιού στην προσπάθειά του να αυτονομηθεί. Μπορεί να παρουσιαστεί σε απλές απώλειες ενός παιχνιδιού ή ενός μικρού ζώου κατά την παιδική ηλικία, με την ένταση που θα εμφανιστεί και σε σημαντικότερες απώλειες, όπως είναι η απομάκρυνση του παιδιού από το οικογενειακό περιβάλλον για την είσοδό του στο σχολείο. Το άγχος αποχωρισμού, στο ενήλικο άτομο εμφανίζεται όταν απειλείται να χάσει ένα αγαπητό αντικείμενο (θάνατος), όπως επίσης και στις ψυχικές παθήσεις, συμπτώματα των οποίων συχνά εμπεριέχουν το άγχος αποχωρισμού.

Τα παιδιά  έχουν έναν ιδιαίτερο τρόπο να αντιλαμβάνονται και να βιώνουν συναισθήματα όπως ο φόβος, η θλίψη, ή ο πόνος από μια απώλεια. Το άγχος αποχωρισμού το οποίο είναι αναγκαίο για την ψυχική τους ωρίμανση και την προσπάθειά τους να αυτονομηθούν, εμφανίζεται ήδη, από τους πρώτους μήνες της ζωής τους, χαρακτηριστικό ως το άγχος του 8ου μήνα, περίοδο κατά την οποία η εμφάνιση ξένου ατόμου προκαλεί το κλάμα τους και την προσπάθεια προσέγγισης της μητέρας. Κάποια παιχνίδια, ή αντικείμενα (π.χ. πιπίλα, μαξιλαράκι) χρησιμοποιούνται ως «μεταβατικά αντικείμενα» όπως ονόμασε ο Winnicott, τη γέφυρα μεταξύ ενός σημαντικού προσώπου, όπως είναι η μητέρα και του παιδιού. Τα μεταβατικά αντικείμενα γεφυρώνουν τον πόνο τού αποχωρισμού με τη βοήθεια ενός συνεχώς διαθέσιμου υποκατάστατου.

  Ένα αντίστοιχο άγχος εμφανίζεται με την είσοδο του παιδιού στο σχολείο. Η αλλαγή στην καθημερινότητά του απαιτεί αφ’ ενός παραίτηση από την ασφάλεια που προσφέρει το οικογενειακό περιβάλλον, αφ’ ετέρου προσαρμογή στο σχολικό περιβάλλον, το οποίο είναι ανταγωνιστικό. Περνάει λοιπόν το παιδί σε μια διαδικασία πένθους για την απώλεια του ασφαλούς περιβάλλοντος, ώστε να είναι ικανοποιητική η είσοδος στο νέο περιβάλλον του σχολείου. Το άγχος του αποχωρισμού που εμφανίζεται στα παιδιά που εισέρχονται για πρώτη φορά στο σχολείο οφείλεται στην ανάγκη συνεχούς παρουσίας της μητέρας. Τα παιδιά που εμφανίζουν συμβιωτική σχέση και δυσλειτουργική εγγύτητα με τη μητέρα ή το «σημαντικό άλλο» γι’ αυτά πρόσωπο, δυσκολεύονται ν’ αποσυρθούν από την επαφή τους μ’ αυτά. Η συμβιωτική σχέση είναι η συνθήκη κατά την οποία ο οργανισμός και το περιβάλλον δε διαφοροποιούνται το ένα με το άλλο και τα όρια είναι θολά, όπως ακριβώς μεταξύ του εμβρύου και της μητέρας, ή όπως στη σχέση του βρέφους με τη μητέρα μέχρι τον 8ο μήνα. Τα δύο άτομα «συγχωνεύονται» το ένα με το άλλο και δεν αναγνωρίζουν τα όρια μεταξύ τους, επομένως συμπεριφέρονται σα να είναι ένα πρόσωπο.

Η συμβιωτική σχέση στο συναισθηματικό και φυσιολογικό επίπεδο της μητέρας και του αναπτυσσόμενου παιδιού, αρχικά είναι μια απαραίτητη και υγιής πλευρά για το μεγάλωμα και την ανάπτυξη του παιδιού. Όμως μια συνεχής «συγχώνευση» με τη μητέρα, οδηγεί στο χάσιμο του εαυτού, καθώς στις συγχωνευτικές σχέσεις, κανένα άτομο δεν μπορεί να αναπτυχθεί ως ολότητα. Ωρίμανση σημαίνει, σταδιακή απεξάρτηση από τη μητέρα και δυνατότητα να ανταπεξέλθει το παιδί με αυτονομία στη νέα κατάσταση.

Στους ενήλικες, άγχος αποχωρισμού εμφανίζεται σε απώλειες προσφιλών ανθρώπων ή καταστάσεων και αποκτά ιδιαίτερη σημασία κατά τη διάρκεια της κρίσης της μέσης ηλικίας και στο γήρας.

Μια φυσιολογική διεργασία για την αντιμετώπιση του θανάτου προσφιλούς προσώπου, ή οποιασδήποτε άλλης απώλειας, είναι το πένθος. Τα συναισθήματα που σχετίζονται με τον αποχωρισμό, όπως είναι ο φόβος, ο πόνος και η θλίψη, θεωρούνται καθοριστικά, διότι οι απώλειες και οι αποχωρισμοί είναι καθημερινοί στη ζωή μας. Κάθε αλλαγή απαιτεί την παραίτηση από μια προηγούμενη κατάσταση. Για να μπορούμε να ενσωματώνουμε αλλαγές πρέπει το Εγώ μας να είναι σε θέση να πενθεί για τις απώλειες του παρελθόντος και να προσαρμόζεται στις νέες καταστάσεις, ώστε να μπορεί να δέχεται ένα ικανοποιητικό παρόν. Η σχέση μας με τα «εσωτερικευμένα αντικείμενα», βοηθά ή εμποδίζει αυτή την προσπάθεια. Σε περίπτωση αποχωρισμού ή απώλειας ακολουθεί αυτό που ονομάζουμε διεργασία πένθους. Το φυσιολογικό πένθος  εμπεριέχει συναισθήματα ψυχικού πόνου, αδιαφορίας, ή ανηδονίας και έλλειψης ενεργητικότητας. Μια κατάσταση που δε διαρκεί μεγάλο χρονικό διάστημα. Είναι η θλίψη όπου αναγνωρίζεται η πραγματικότητα και γίνεται αποδεκτό ότι το αγαπημένο αντικείμενο δεν υπάρχει πια. Το Εγώ τότε οδηγείται στην παραίτηση από το «αντικείμενο» που θεωρείται πλέον νεκρό και επιβραβεύεται με την  παραμονή στη ζωή. Εκτός όμως από τη φυσιολογική υπάρχει και η παθολογική διεργασία για το πένθος.

Στην παθολογική διεργασία πένθους όπως είναι η κατάθλιψη, προστίθενται και συναισθήματα ενοχής, αυτομομφής, ή μείωσης της αυτοεκτίμησης και ιδέες θανάτου. Αυτό συμβαίνει διότι το χαμένο αντικείμενο που  ενδοβάλλεται, μπαίνει στη θέση του Εγώ μέσω ταύτισης, με αποτέλεσμα να διαψεύδεται η απώλεια και να «αποφεύγεται» ο αποχωρισμός. Το τίμημα όμως είναι η απώλεια του Εγώ που εκφράζεται με μια συνεχιζόμενη αδιαφορία και αδυναμία για αγάπη και εργασία. Θα πρέπει εδώ να προστεθεί ότι η κατάθλιψη δεν προκύπτει μόνο με το θάνατο του «αντικειμένου». Μια σημαντική απώλεια, μια βαριά ασθένεια, μια απότομη ή ανέλπιστη άρνηση ή ακόμα και μια φαινομενικά ασήμαντη αλλά διαρκής απόρριψη από πλευράς αντικειμένου, που συνήθως συνοδεύονται από έντονα αισθήματα ενοχής όπως και επιθετικότητας που δεν εκδηλώνεται αλλά ενδοβάλλεται, μπορούν επίσης να οδηγήσουν σε κατάθλιψη (Παπαδόπουλος, 2010).

Οι ειδικοί εκτιμούν ότι ορισμένες φορές απαιτούνται τρεις γενεές για να εξαφανιστεί το ίχνος μιας κατάθλιψης του γονέα όταν το παιδί ήταν μωρό, το ίχνος ενός μυστικού που θεωρείται ντροπιαστικό, ή ενός πένθους. Οι γονείς τα κατέπνιξαν ή τα αποσιώπησαν, αλλά τα παιδιά φέρουν το σημάδι τους με τη μορφή καταθλιπτικών τάσεων ή ανεξήγητου άγχους (Bourdin, 2005).

Παρότι η κατάθλιψη θεωρείται μια παθολογική κατάσταση, ο Winnicott  είχε διακρίνει σ’αυτήν και μια  ευκαιρία αυθόρμητης ίασης. Χαρακτηρίζει την κατάθλιψη ως έναν «ιαματικό μηχανισμό». Η απώλεια ενός αντικειμένου είναι σίγουρα τραυματική και η κατάθλιψη που ακολουθεί ενδεχομένως να έχει το σκοπό να «παγώσει» μια κατάσταση, για να «ξεπαγώσει» αργότερα και έτσι να αντιμετωπιστεί με λιγότερο ψυχικό πόνο. Να δοθεί δηλαδή η δυνατότητα να ακολουθηθεί η διεργασία φυσιολογικού πένθους (Winnicott 1983).

Ο αποχωρισμός σχετίζεται εκ των πραγμάτων με την εξέλιξη και μας παραπέμπει στην αρχή της ζωής και στη φαντασίωση για το τέλος της ζωής. Παράλληλα ενεργοποιεί όλες τις παραλλαγές των αντίστοιχων φόβων, από το φόβο της γέννας μέχρι το φόβο θανάτου, όπως επίσης και τις αντίστοιχες αμυντικές διεργασίες που διαθέτει ο καθένας μας. Το άγχος αποχωρισμού, σε σχέση με το θάνατο για παράδειγμα, είναι ένα ψυχικό φαινόμενο που συμβάλλει στον αγώνα έναντι της παροδικότητας μέσα από τη δημιουργία απογόνων, οδηγεί στη δημιουργία «αθάνατων» έργων τέχνης μέσα από την επιθυμία για αιωνιότητα, όπως επίσης και στην ίδρυση θρησκειών, που απορροφούν τους φόβους του αποχωρισμού και υπόσχονται αιώνιο δεσμό.

Όπως ένας δεσμός θεωρείται αυτονόητος έτσι κι ο αποχωρισμός θεωρείται μια φυσική και άρα αναπόφευκτη συνέπεια. Όσο όμως κι αν λογικά δεχόμαστε το θάνατο ως το φυσικό τέλος κάθε ζωής, το δικό μας θάνατο δε μπορούμε να τον φανταστούμε. Σε ασυνείδητο επίπεδο ο καθένας μας πιστεύει ότι είναι αθάνατος.

 Ο φόβος θανάτου μάς αναγκάζει να προσέχουμε και να αποφεύγουμε επικίνδυνες κινήσεις ή δραστηριότητες. Μερικοί άνθρωποι αψηφούν τον κίνδυνο θανάτου και λειτουργούν υπερβολικά επικίνδυνα, πετυχαίνοντας καμιά φορά εξέχουσες επιδόσεις. Οι περισσότεροι από εμάς όμως ψάχνουν υποκατάστατα των περιορισμών της ζωής στον κόσμο των φαντασιώσεων, στη λογοτεχνία ή στο θέατρο. Εκεί βρίσκουμε ανθρώπους που ξέρουν να πεθαίνουν ή ακόμα που καταφέρνουν να σκοτώσουν άλλους. Ταυτιζόμενοι με έναν ήρωα μπορούμε να πεθάνουμε, να επιζήσουμε και με τον επόμενο ήρωα, να οδηγηθούμε σ’έναν άλλο αγώνα ζωής και θανάτου. 

 Το μυστικό του ηρωισμού είναι η άρνηση του κινδύνου ενός τελειωτικού αποχωρισμού εξαιτίας του θανάτου και η επίμονη αντίσταση στους κινδύνους μέσα από ένα συναίσθημα ακλόνητης και εξωπραγματικής σιγουριάς. Η λογική εξήγηση βασίζεται στα αφηρημένα και γενικά ιδανικά, που θεωρούνται σπουδαιότερα από τη ζωή.  Η αντιμετώπιση του φόβου του θανάτου μπορεί λοιπόν να επιτευχθεί με την ενίσχυση του δεσμού μ’ένα ιδανικό ή με μια χαρισματική προσωπικότητα. Ηρωικές μάχες σε πολέμους και επαναστάσεις, αλλά και μαζικές αυτοκτονίες μάς είναι από την ιστορία γνωστές.

 Τον πιο γνωστό και οικείο τρόπο αντιμετώπισης θανάτου αποτελούν, βέβαια, οι διάφορες θρησκείες ανά τον κόσμο. Αυτές κατάφεραν να προβάλουν τη μετέπειτα ζωή ως τη σημαντικότερη και σπουδαιότερη, ενώ τη ζωή που τελειώνει με το θάνατο να την υποτιμήσουν ως μια απλή προετοιμασία. Στην πορεία, η ζωή δεν επεκτάθηκε  μόνο προς το μέλλον, αλλά και προς το παρελθόν, μέσα από την πίστη για μετενσάρκωση ή μετεμψύχωση. Βασικός στόχος είναι η αποφυγή της σημασίας του θανάτου ως το τέλος της ζωής μας.

Στην πραγματικότητα, η φύση έχει συμπεριλάβει στο πρόγραμμά της το θάνατό μας. Έτσι, δεν μπορούμε να της έχουμε απόλυτη εμπιστοσύνη, ούτε να της αποδώσουμε καλοσύνη ή θεότητα. Όντας μέρος της φύσης αποκτούμε πολλές δυνατότητες και ικανότητες, χωρίς όμως να κερδίζουμε την εύνοιά της. Η φύση δεν είναι ούτε φιλική, ούτε εχθρική και ακολουθεί τη δική της πορεία χωρίς συγκεκριμένο στόχο, παράγοντας ζωή, καταστρέφοντας ταυτόχρονα.

Το άγχος αποχωρισμού δεν επηρεάζει μόνο τη σχέση μας με το θάνατο ως τον τελευταίο αποχωρισμό. Επηρεάζει συχνά και την αξιολόγησή μας για οτιδήποτε που μας φαίνεται ωραίο και καλό. Η επίγνωση της παροδικότητας μπορεί  π.χ. να οδηγήσει στην υπερ- ή υποτίμηση καθετί ωραίου. Η υποτίμηση είναι μια προσπάθεια προστασίας από την απειλή του άγχους αποχωρισμού, μέσα από την αποστασιοποίηση και αγνόηση του αντικειμένου, το οποίο με τον τρόπο αυτό τιμωρείται. Η υπερεκτίμηση μάς βοηθά να προσεγγίσουμε με υπερβολή ένα αντικείμενο και να το αγαπήσουμε όταν το αντικείμενο αυτό μας προκαλεί κάποια μορφή ανασφάλειας.

Σε μια ανάλυση της «παροδικότητας» αναφέρεται ο Freud (1916) σ’έναν ποιητή που δεν μπορούσε να χαρεί την ομορφιά της φύσης εξαιτίας της παροδικότητάς της. Γράφει ο Freud: « Η υποτίμηση της απόλαυσης της ομορφιάς θα πρέπει να σχετίζεται με την αντίσταση προς τη θλίψη». Μια τέτοια απαξιωτική στάση μπορεί να οδηγήσει στην επώδυνη ανηδονία για τη ζωή. Πίσω απ’αυτήν κρύβεται η «απαίτηση για αιωνιότητα» που δεν έχει σχέση με την πραγματικότητα. Αντ’αυτού θα πρέπει να καταλάβουμε: «Κι αυτό που πονά είναι πραγματικό». Και στη συνέχεια συμπληρώνει: «Η αξία της παροδικότητας έγκειται στη σπανιότητά της. Ο περιορισμός της δυνατότητας για απόλαυση αυξάνει την αξία της».

Η εμπειρία ότι μετά την απόλαυση ακολουθεί ένας αποχωρισμός και στη συνέχεια μια διεργασία πένθους, μπορεί λοιπόν να οδηγήσει σε μια υπο- ή υπερτίμηση μιας πιθανής απόλαυσης. Στην πρώτη περίπτωση το αντικείμενο που προσκαλεί για ευχαρίστηση δεν θα επενδυθεί με libido, για να μην προκληθεί στη συνέχεια πόνος εξαιτίας μιας απομάκρυνσης. Πρόκειται για μια καταναγκαστική ασκητική στάση. Στη δεύτερη περίπτωση θα δοκιμαστεί μια υπερεπένδυση με σκοπό την αναβολή του αποχωρισμού όσο γίνεται για αργότερα και παράλληλα την αποζημίωση του απειλητικού αποχωρισμού μέσα από μια αυξημένη ευχαρίστηση.

Η περίπτωση του γνωστού Don Juan π.χ. εικονογραφεί τον τρόπο με τον οποίο πρώιμα δυσάρεστα και επαναλαμβανόμενα βιώματα αποχωρισμού οδηγούν  στην υποτίμηση σχέσεων, για να αποφευχθεί ο πόνος του αποχωρισμού. Οι πολλαπλές και επιφανειακές σχέσεις υποδηλώνουν ένα συμβιβασμό μεταξύ της αναζήτησης και της απόρριψης μιας σχέσης και λειτουργούν ως παρηγοριά για τους επώδυνους αποχωρισμούς, που «ξεχνούνται» ή απωθούνται.

Ένα ενδιαφέρον σχετικό παράδειγμα είναι και η αγάπη που έχουν αρκετά άτομα για τα παλιά αντικείμενα (αντίκες). Μέσω αυτών ξαναζωντανεύουν φαντασιακά  οι σχέσεις με γονείς, παππούδες και προπάππους, σαν να μην υπήρξαν οι απώλειες. Η εξιδανικευμένη υπερεκτίμηση παλαιών αντικειμένων στοχεύει ασυνείδητα στη διόρθωση παλαιών σχέσεων και στην επεξεργασία ενοχών από το παρελθόν. Μια αυστηρή και κακιά γιαγιά π.χ. μπορεί να μετατραπεί σε μία τρυφερή και καλή.

Ο αποχωρισμός μάς θυμίζει τον αντίποδά του, δηλαδή την ένωση (το δεσμό). Αυτή σχετίζεται με την αγάπη και τις διάφορες μορφές εκδήλωσής της, όπως είναι η τρυφερότητα, η σεξουαλικότητα, η δοτικότητα, η φιλία και το πάθος, ανάγκες και συναισθήματα που απειλούνται όμως από τον οδυνηρό χωρισμό, την απώλεια και το θάνατο.  

Σε πολλά διαζύγια παρατηρούμε ότι τον «εξωτερικό» (νόμιμο, τυπικό) αποχωρισμό δεν τον ακολουθεί ο «εσωτερικός» (ουσιαστικός). Στις περιπτώσεις αυτές πρόκειται συνήθως για μια  διαμαρτυρία προς τα έξω, εξαιτίας της αλληλεξάρτησης και των πολλών ματαιώσεων και «ανοιχτών λογαριασμών» των συντρόφων, που υποδηλώνουν την αντίφαση μεταξύ των φαντασιακών τους επιθυμιών και της πραγματικότητας. Όταν καταλαγιάσουν οι έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις ακολουθεί η προσέγγιση και παρατηρεί κανείς ότι δεν έχουν αλλάξει και πολλά πράγματα. Οι επαφές – ακόμα και οι σεξουαλικές – διατηρούνται, οι τσακωμοί – κυρίως για τα παιδιά και τις δικαστικές αποφάσεις – συνεχίζονται, με αποτέλεσμα να μην   απελευθερώνεται αρκετή ενέργεια για συναισθηματικές επενδύσεις.

Σε άλλες συζυγικές σχέσεις, ενδέχεται να συναντήσουμε μια διαφορετική εικόνα. Το ζευγάρι μπορεί προς τα έξω να συμπεριφέρεται σαν να μη συμβαίνει τίποτα, ενώ εσωτερικά να έχει «χωρίσει» προ πολλού. Η φαινομενική σταθερότητα δε σημαίνει ότι στο βάθος δε μπορεί να υπάρχει μια πολύ ευάλωτη σχέση που με την παραμικρή αφορμή ενδεχομένως να διαλυθεί. Επίσης, προσβολές, απορρίψεις ή ματαιώσεις μπορούν να οδηγήσουν σε μια εσωτερική απόσυρση, η οποία αρκετές φορές δε γίνεται αντιληπτή ούτε από το σύντροφο.

Υπάρχουν επίσης περιπτώσεις, όπου ο χωρισμός είναι απόλυτος και ξεκάθαρος, ενώ ο δεσμός δε φαίνεται και συνεχίζει τελείως ασυνείδητα. Νέα άτομα π.χ. που φεύγουν ξαφνικά από το πατρικό σπίτι, μπορεί να ζουν μόνα τους και μάλιστα χωρίς ιδιαίτερες επαφές με το σπίτι τους, να παραμένουν όμως εσωτερικά προσκολλημένα, συνήθως συγκρουσιακά, με τον έναν ή τον άλλο γονέα.

Όταν η προσπάθεια συγκράτησης του άλλου (διατήρησης της σχέσης) τείνει να αποτύχει, μπορεί ο φόβος να εξελιχθεί σε  οργή, βία μέχρι και εγκληματικότητα. Στο σημείο αυτό θα πρέπει να τονίσουμε ότι η βία ή η εγκληματικότητα μπορεί να προκύψουν στις παθολογικές σχέσεις είτε εξαιτίας φόβων που προβάλλονται στον άλλο, όπως ήδη αναφέρθηκε, είτε εξαιτίας μιας πραγματικής απομάκρυνσης ή απώλειας που δεν αντέχεται, είτε εξαιτίας μιας παθολογικής ζήλιας. Βαθιά απωθημένα βιώματα εγκατάλειψης ενεργοποιούνται και ο άλλος πρέπει πάση θυσία να ελεγχθεί και να εξαρτηθεί. Αν αντισταθεί σ’αυτό θεωρείται απόδειξη των κρυφών επιθυμιών του για απομάκρυνση, αν υποταχθεί θεωρείται ομολογία. Έτσι το αγαπητό αντικείμενο γίνεται εχθρικό, με αποτέλεσμα ο φόβος αποχωρισμού να μπορεί να εξελιχθεί σταδιακά σε φόβο καταστροφής (του υποκειμένου) που δικαιολογεί κάθε μορφή αντίδρασης. Ο γνωστός στίχος ενός τραγουδιού: «Τη σκότωσε γιατί την αγαπούσε» εννοεί προφανώς ότι τη σκότωσε για να την κάνει για πάντα δική του και με τον τρόπο αυτό να αποφύγει τη δική του υποτιθέμενη καταστροφή. Εκφράζει το αποκορύφωμα ενός λυπηρού θριάμβου που καταρρέει αμέσως μετά την εγκληματική πράξη.

Από την καθημερινότητα γνωρίζουμε ότι η ικανότητα αποχωρισμού αρκετές φορές δεν υπάρχει ή είναι περιορισμένη. Στα παραδείγματα που ήδη έχουν αναφερθεί μπορούμε να προσθέσουμε και τη δυσκολία αποχωρισμού εξαιτίας των «ανοιχτών λογαριασμών». Νοσταλγίες και ελπίδες που δεν καλύφθηκαν ικανοποιητικά ακόμα, αλλά και η επίμονη  εμμονή για ανεκπλήρωτες επιθυμίες διατηρούν την προσκόλληση σε αντικείμενα, παρά τις μέχρι τώρα αρνητικές εμπειρίες.

Εκεί όπου ο φόβος απώλειας οδηγείται στην πραγματική του διάσταση είναι το γήρας. Ο θάνατος δεν αποτελεί πλέον μια απλή συζήτηση περί αυτού ή δεν είναι το περιεχόμενο μιας φοβίας. Τουναντίον γίνεται έντονα αντιληπτός, πλησιάζει και είναι πραγματικός. Το γήρας δεν το φοβόμαστε μόνο εξαιτίας του επικείμενου θανάτου, αλλά και λόγω άλλων απωλειών, όπως είναι η απώλεια της νιότης ή η απώλεια διάφορων ικανοτήτων και δυνατοτήτων, με συνέπεια την απώλεια της ανεξαρτησίας και του αυτοπροσδιορισμού.

          Τελικά όμως  ένα από τα βασικότερα κριτήρια της συναισθηματικής ωρίμανσης αποτελεί η ικανότητα αποχωρισμού. Κάτω από φυσιολογικές συνθήκες το μωρό παιδί σταδιακά καταφέρνει να μειώσει το άγχος αποχωρισμού ώστε να μη χρειάζεται συνεχώς τη μητέρα δίπλα του. Έτσι θα μπορέσει να πάει στο νηπιαγωγείο κι αργότερα στο σχολείο. Κατά τη διάρκεια της εφηβείας «απαιτείται» από τους νέους νέα προσπάθεια απεξάρτησης από τους γονείς, συχνά μέσα από έντονες διαφωνίες.

                   Η ικανότητα αποχωρισμού μπορεί, επίσης, να επηρεάσει τη διάρκεια και τη σταθερότητα μιας μακροπρόθεσμης σχέσης, φιλικής ή συζυγικής. Οι διαφορετικές ανάγκες του καθένα  αποκτούν με την πάροδο του χρόνου μεγαλύτερη βαρύτητα απ’ εκείνη που έχουν στο ξεκίνημα μιας σχέσης. Εάν δεν είναι κανείς σε θέση, έστω κατά διαστήματα, να επιτρέπει στον εαυτό του και στον άλλο την κάλυψη αυτών των προσωπικών αναγκών, αργά ή γρήγορα η σχέση θα διαταραχθεί.

          Ακόμα και η ανάπτυξη πνευματικών ικανοτήτων προϋποθέτει τη δυνατότητα να αποχωρίζεσαι από σκέψεις και ιδέες εξιδανικευμένων προσωπικοτήτων. Διαφορετικά, επαναλαμβάνεις αυτά που έμαθες χωρίς να διερωτάσαι, ή αποκτάς μια πεισματάρικη, εφηβική στάση αντιπαράθεσης. Και στις δύο ακραίες περιπτώσεις παραμένεις εξαρτημένος. Η αυτονομία στη σκέψη αποκτάται πολύ περισσότερο μέσα από την επένδυση στη σημασία της ελεύθερης σκέψης, παρά από την επένδυση σε αντικείμενα από τα οποία υιοθετείται η γνώση.   

Η ικανότητα να αποχωρίζεται κανείς ανθρώπους, καταστάσεις και πράγματα, αποκτά ιδιαίτερη σημασία κατά τη διάρκεια της υπαρξιακής κρίσης (κρίση μέσης ηλικίας) και φυσικά αργότερα στο γήρας. Στις περιόδους αυτές χρειάζεται να αποδεχτεί ο άνθρωπος τις μειωμένες ικανότητες και επιδεξιότητές του, την απώλεια της νιότης και διάφορων άλλων οικείων καταστάσεων, ώστε να μπορεί να προβεί σε τροποποιήσεις και σε ανεύρεση διαφορετικών πηγών ικανοποίησης και χαράς.

Συνοπτικά μπορούμε να αναφέρουμε τις εξής μορφές εκδήλωσης του άγχους αποχωρισμού:

          Ο δεσμός ως αντίποδας και ως αντίδοτο του αποχωρισμού (το μεταβατικό αντικείμενο π.χ. που βοηθά το μικρό παιδί να αντέχει καλλίτερα την απομάκρυνση της μητέρας του).

Η άρνηση του θανάτου μέσα από την προσκόλληση σε  θρησκείες ή άλλα «αιώνια» ιδανικά.

Η απελευθέρωση από μία απώλεια αντικειμένου μέσα από τη φυσιολογική διαδικασία πένθους (για να μη χρειαστεί ο προσωπικός αποχωρισμός από τη ζωή).

Η ενδοβολή του χαμένου αντικειμένου, όταν η φυσιολογική διαδικασία πένθους αποτυγχάνει, όπως συμβαίνει  κατά την παθολογική διαδικασία πένθους, στο Εγώ, όπου και κατακρατείται και μετατρέπεται σε κατάθλιψη.

Ο τοκετός ως πρότυπο του άγχους αποχωρισμού. 

Η μείωση λειτουργιών και επιδόσεων προς αποφυγή του χωρισμού. (Π.χ. παιδιά που παύουν να αποδίδουν στο σχολείο για να μη χάσουν ή για να ξαναφέρουν πίσω τη μητέρα τους).

Η αποφυγή αντικειμένων που μπορεί να προκαλέσουν αποχωρισμό (π.χ. η ανάπτυξη σχολικής φοβίας προς αποφυγή του αποχωρισμού από τη μάνα).

Η προβολή επιθυμιών αποχωρισμού πάνω σε άλλους, με συνέπεια να προκύπτουν φόβοι εγκατάλειψης.

Η παλινδρόμηση σε συμβιωτική κατάσταση προς αποφυγή του αποχωρισμού.

Ο ναρκισσιστικός θυμός εξαιτίας της απώλειας του αντικειμένου που φρόντιζε για την κάλυψη αναγκών.

Η υπο –ή η υπερτίμηση των σχέσεων, όταν γνωρίζουμε ότι ο πόνος του αποχωρισμού είναι το τίμημα των απολαύσεων που προσφέρει ένας δεσμός.

Η χρησιμοποίηση ποικίλων συμβιβασμών μεταξύ της αποδοχής της πραγματικότητας και της εκπλήρωσης των επιθυμιών μας,  εξαιτίας της επίγνωσης της παροδικότητας.

Η οργή, η βία ή ακόμα και η εγκληματικότητα όταν η προσπάθεια ελέγχου του άλλου με σκοπό τη διατήρηση της σχέσης με οποιοδήποτε κόστος τείνει να αποτύχει.

Ασυνείδητοι Μηχανισμοί στην Παιδαγωγική Σχέση όπως εκφράζονται με Εξωλεκτικά Μηνύματα από το Δάσκαλο και το Μαθητή μέσα στη Σχολική Τάξη

ΑΣΥΝΕΙΔΗΤΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΕΣΗ 

Όπως εκφράζονται με Εξωλεκτικά Μηνύματα από το Δάσκαλο και το Μαθητή μέσα στη Σχολική Τάξη

Η παιδαγωγική σχέση διαμορφώνεται σε μεγάλο βαθμό από ασυνείδητους ψυχικούς μηχανισμούς που εκφράζονται μέσα από το βλέμμα, τη στάση του σώματος, τις σιωπές και τον τόνο της φωνής. Δάσκαλος και μαθητές μεταφέρουν εξωλεκτικά μηνύματα, προσδοκίες, άγχη και συναισθήματα που επηρεάζουν το κλίμα και τις σχέσεις μέσα στην σχολική τάξη. Η αναγνώριση των ασυνείδητων εξωλεκτικών μηνυμάτων, στη μεταβίβαση συναισθημάτων, στις προβολές, και τις ταυτίσεις, η ενσυναίσθηση και η αυτογνωσία των δασκάλων, ενισχύουν τη μάθηση, την επικοινωνία και την ψυχοκοινωνική ανάπτυξη των μαθητών. Οι ψυχαναλυτικές προσεγγίσεις του Freud, της Melanie Klein, του Bion του Foulkes και του Winnicott προσφέρουν ένα θεωρητικό πλαίσιο για να κατανοήσουμε πώς αυτές οι ασυνείδητες διεργασίες ενεργοποιούνται στην εκπαιδευτική πρακτική και πώς διαμορφώνουν τη λειτουργία της σχολικής τάξης, ως ομάδας.

Από τη δεκαετία του 1960, η παιδαγωγική έρευνα άρχισε να εστιάζει συστηματικά στις επιδράσεις των εκφράσεων του προσώπου και της στάσης του σώματος στην αλληλεπίδραση εκπαιδευτικού–μαθητή. Γνωρίζουμε ότι από την 28η ημέρα της ζωής, το βρέφος «σαρώνει» το πρόσωπο του ενήλικα μέχρι να εντοπίσει τα μάτια, ενώ γύρω στην τέταρτη εβδομάδα μπορεί πλέον να εστιάσει σε αυτά. Η ανταπόκριση στο χαμόγελο, μάλιστα, προέρχεται πρωτίστως από το βλέμμα. Μέσα από αυτά τα δεδομένα γίνεται φανερό ότι στην παιδαγωγική σχέση, το βλέμμα αποκτά κεντρική σημασία: αποκαλύπτει συναισθήματα, ασυνείδητα μηνύματα, προθέσεις, συμπάθεια ή αντιπάθεια, αλλά και στοιχεία όπως αναστολή, πείσμα, άμυνα, φόβο ή επιθετικότητα. Όσο κι αν προσπαθούμε να τα αποκρύψουμε, το βλέμμα και η στάση του σώματος λειτουργούν ως ακούσιοι δείκτες της εσωτερικής μας κατάστασης και επηρεάζουν βαθιά τη δυναμική της σχέσης δασκάλου- μαθητή.

Η ανάγκη του ανθρώπου να ανήκει σε μια ομάδα είναι βαθιά ριζωμένη και εκδηλώνεται έντονα στο πλαίσιο της σχολικής τάξης, η οποία συχνά λειτουργεί, συνειδητά ή ασυνείδητα, σαν μια μικρή θεραπευτική ομάδα. Μέσα σε αυτήν, οι δυναμικές της μεταβίβασης και της αντιμεταβίβασης αποκτούν ιδιαίτερη σημασία: ο μαθητής τείνει να επαναλαμβάνει παλαιότερα συναισθήματα και σχέσεις, μεταφέροντας στον δάσκαλο στοιχεία από τις γονεϊκές φιγούρες του, ενώ ο δάσκαλος, από την πλευρά του, μπορεί να ανταποκρίνεται με δικά του συναισθήματα που προέρχονται από τους σημαντικούς άλλους, ή ακόμη και τον παιδικό εαυτό του στην αντίστοιχη ηλικία. Αυτή η αμοιβαία ψυχική επένδυση, όταν αναγνωρίζεται και νοηματοδοτείται, μπορεί να ενισχύσει τη σχέση, να στηρίξει τη μάθηση και να μετατρέψει την τάξη σε έναν χώρο ανάπτυξης και συναισθηματικής κατανόησης.

Σύμφωνα με τον Freud, κάθε ομάδα χρειάζεται έναν ηγέτη για να συγκροτηθεί ψυχικά. Στο πλαίσιο της σχολικής τάξης, ο δάσκαλος καταλαμβάνει αυτή τη θέση όχι μόνο λειτουργικά αλλά και φαντασιακά. Ενσαρκώνει τον «πρωτογενή πατέρα» της ομάδας, δηλαδή το πρόσωπο που φέρει το κύρος, τη γνώση και την εξουσία. Η θέση αυτή δεν είναι αποτέλεσμα προσωπικών χαρακτηριστικών, αλλά της δομής της ομάδας: οι μαθητές προβάλλουν πάνω του τις εσωτερικευμένες γονεϊκές φιγούρες και τις απαγορεύσεις που τις συνοδεύουν. Έτσι, ο δάσκαλος λειτουργεί ως εξωτερικός εκπρόσωπος του Υπερεγώ, ως εκείνος που θέτει τα όρια, επιβάλλει τον κανόνα και εγγυάται τη σταθερότητα του πλαισίου. Η συνοχή της ομάδας, σύμφωνα με τον Freud, δεν προκύπτει από την αγάπη μεταξύ των μελών, αλλά από την κοινή τους σχέση με τον ηγέτη. Κάθε μαθητής επιθυμεί να είναι ο «αγαπημένος» του δασκάλου, να κατέχει μια προνομιακή θέση στη φαντασία του. Αυτή η επιθυμία οδηγεί σε μια μορφή εξιδανίκευσης: ο δάσκαλος γίνεται το πρότυπο, το σημείο αναφοράς, ο φορέας μιας επιθυμητής ταυτότητας. Τα μέλη της ομάδας ταυτίζονται μεταξύ τους ακριβώς επειδή μοιράζονται την ίδια εξιδανικευμένη σχέση με τον ηγέτη. Η ταύτιση αυτή δεν είναι ισότιμη. Είναι διαμεσολαβημένη από την επιθυμία για εγγύτητα με τον αρχηγό. Η επιθυμία να είναι κανείς ο εκλεκτός του δασκάλου γεννά αναπόφευκτα συναισθήματα ανταγωνισμού και αντιζηλίας. Ο Freud θεωρεί ότι η ομάδα δεν μπορεί να λειτουργήσει αν αυτά τα συναισθήματα παραμείνουν ενεργά. Η λύση που προκύπτει αυθόρμητα μέσα στην ομάδα είναι η απαίτηση για ισότητα: αν δεν μπορεί να υπάρξει ένας πραγματικός ευνοούμενος, τότε κανείς δεν πρέπει να έχει προνομιακή θέση. Η ομάδα επιβάλλει μια φαντασιακή ισοπέδωση των διαφορών, ώστε να μειωθεί η ένταση και να διατηρηθεί η συνοχή. Αυτή η διαδικασία εξηγεί γιατί οι μαθητές συχνά αντιδρούν έντονα σε οποιαδήποτε μορφή «προτίμησης» ή διαφοροποίησης από τον δάσκαλο. Όταν η επιθυμία για ισότητα κυριαρχήσει, οι μαθητές σχηματίζουν μια «αδελφότητα» — μια ομάδα ομοτίμων που ενώνεται απέναντι στην εξουσία του δασκάλου. Η δυναμική αυτή θυμίζει το φροϋδικό σχήμα της «ορδής» όπου τα αδέλφια συμμαχούν για να περιορίσουν τη δύναμη του πατέρα. Στο σχολικό πλαίσιο, αυτό μπορεί να εκδηλωθεί ως συλλογική αντίσταση, χιούμορ, πειθαρχικές δοκιμασίες ή ακόμη και ως άτυποι κανόνες που επιβάλλει η ομάδα για να διατηρήσει την εσωτερική της ισορροπία. Η ομάδα λειτουργεί ως αντίβαρο στην εξουσία του δασκάλου, αλλά ταυτόχρονα εξαρτάται από αυτήν για να διατηρήσει τη δική της συνοχή. Ο εκπαιδευτικός καλείται να διαχειριστεί όχι μόνο τη γνώση αλλά και τις μεταβιβαστικές σχέσεις, τις ταυτίσεις, τις φαντασιώσεις και τις συγκρούσεις που αναδύονται μέσα στην ομάδα. Η επίγνωση αυτών των δυναμικών μπορεί να ενισχύσει την παιδαγωγική πράξη, επιτρέποντας στον εκπαιδευτικό  να λειτουργήσει ως σταθερός, αξιόπιστος και δίκαιος ηγέτης.

Παράδειγμα εξωλεκτικού μηνύματος σύμφωνα με τη Φροϊδική θεωρία: Ο δάσκαλος, την ώρα που ένας μαθητής μιλάει χωρίς άδεια, σταματά για λίγο το μάθημα, τον κοιτάζει αυστηρά και σιωπά. Δεν λέει τίποτα, αλλά το βλέμμα και η σιωπή λειτουργούν ως εξωλεκτικό μήνυμα εξουσίας: «Εγώ ορίζω τους κανόνες εδώ». Στην Φροϊδική οπτική ο δάσκαλος ενσαρκώνει τη συμβολική πατρική λειτουργία — τον φορέα του Νόμου. Το βλέμμα και η σιωπή λειτουργούν ως υπενθύμιση της θέσης του στην ιεραρχία της τάξης.

Κάποιος μαθητής όταν ο δάσκαλος τον πλησιάζει για να τον βοηθήσει, σκύβει το κεφάλι, αποφεύγει το βλέμμα και σφίγγει τα χέρια του. Χωρίς να μιλήσει, μεταφέρει ένα εξωλεκτικό μήνυμα: «Σε φοβάμαι – δεν θέλω να με κρίνεις». Αυτή η στάση εκφράζει μεταβίβαση: ο μαθητής δεν αντιδρά στον πραγματικό δάσκαλο, αλλά σε μια εσωτερικευμένη γονεϊκή φιγούρα που φοβάται ότι θα τον απορρίψει ή θα τον τιμωρήσει.

Η Melanie Klein υποστηρίζει ότι στις πρώιμες εμπειρίες του βρέφους, ο μαστός της μητέρας βιώνεται διττά, ως «καλός» και ως «κακός», ανάλογα με το αν ικανοποιεί ή ματαιώνει τις ανάγκες του. Όταν το βρέφος τρέφεται, ανακουφίζεται και νιώθει ασφάλεια, ο μαστός γίνεται το «καλό αντικείμενο» που προσφέρει ζωή, ζεστασιά και ικανοποίηση. Όταν όμως πεινά, πονά ή δεν λαμβάνει την αναμενόμενη φροντίδα, ο μαστός μετατρέπεται στο «κακό αντικείμενο» που στερεί, απογοητεύει και απειλεί. Αυτή η πρώιμη διάσπαση του αντικειμένου αποτελεί θεμέλιο της σχάσης και της προβολής, μηχανισμών που βοηθούν το βρέφος να διαχειριστεί έντονες συναισθηματικές καταστάσεις. Αργότερα, τα σχήματα του καλού και του κακού μαστού μεταφέρονται σε σημαντικές σχέσεις της ζωής, επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο το άτομο βιώνει την παρουσία, την απουσία, τη φροντίδα και τη ματαίωση από τους άλλους. Αυτό το δίπολο σχήμα καλού–κακού αντικειμένου, μεταφέρεται και στον εκπαιδευτικό. Έτσι, ο μαθητής μπορεί να βιώσει τον δάσκαλο ως υποστηρικτικό και «καλό» όταν νιώθει ότι ικανοποιεί τις ανάγκες του — συναισθηματικές ή γνωστικές  — ή ως «κακό» όταν αισθάνεται ότι στερεί, απορρίπτει ή ματαιώνει. Στη φαντασιακή αυτή μετατόπιση, ο δάσκαλος αποκτά τη θέση της πανίσχυρης μητέρας που μπορεί να προσφέρει ή να αρνηθεί «τροφή», δηλαδή αναγνώριση, ασφάλεια και δυνατότητα ύπαρξης μέσα στην τάξη. Η ψυχική επιβίωση του μαθητή, σε φαντασιακό επίπεδο, φαίνεται τότε να εξαρτάται από αυτή τη σχέση.

Παράδειγμα σύμφωνα με τη θεωρία της  Melany Klain: Ο μαθητής σηκώνει το χέρι του διστακτικά. Ο δάσκαλος, χωρίς να μιλήσει, στρέφει το βλέμμα του αλλού, προσπερνά τον μαθητή και δίνει τον λόγο σε κάποιον άλλον. Αυτό το εξωλεκτικό μήνυμα —η αποφυγή του βλέμματος— μπορεί να βιωθεί από τον μαθητή ως ένδειξη ότι ο δάσκαλος είναι «κακό αντικείμενο»: κάποιος που στερεί, απορρίπτει ή ματαιώνει. Στην κλαϊνική οπτική, ο μαθητής δεν αντιδρά μόνο στο πραγματικό γεγονός, αλλά στο εσωτερικευμένο σχήμα του κακού μαστού που δεν ικανοποιεί τις ανάγκες του.

Στην περίπτωση ενός μαθητή, όταν ο δάσκαλος πλησιάζει το θρανίο για να τον βοηθήσει, εκείνος τραβάει απότομα το τετράδιο προς το μέρος του, σκύβει επάνω του και αποφεύγει το βλέμμα. Αυτό το εξωλεκτικό μήνυμα εκφράζει ότι ο δάσκαλος βιώνεται ως απειλητικό ή ματαιωτικό αντικείμενο. Ο μαθητής, μέσα από τη σχάση, προστατεύει το «καλό αντικείμενο» μέσα του αποσύροντας τον εαυτό του και κρατώντας τον δάσκαλο στη θέση του «κακού». Η αντίδραση δεν αφορά τον πραγματικό δάσκαλο, αλλά μια προβολή: ο μαθητής αποδίδει σε εκείνον δικά του εσωτερικά άγχη και επιθετικά συναισθήματα.

Κατά τον Bion, η ομάδα λειτουργεί σε δύο επίπεδα: το πρώτο είναι οι «τρεις βασικές υποθέσεις» που χαρακτηρίζουν τη λειτουργία της, και το δεύτερο η «ομάδα εργασίας». Ο Bion ταυτοποιεί τις τρεις βασικές υποθέσεις, με αφετηρία τη συναισθηματική εμπειρία της ομάδας, οι οποίες λόγω της έντασης τους, αποτελούν εμπόδιο στην κριτική ικανότητα. Σε πρώτο επίπεδο λειτουργίας της ομάδας, οι 3 «βασικές υποθέσεις» παραπέμπουν στις εξής έννοιες: «την εξάρτηση» όπου η συμμετοχή στην ομάδα καθίσταται αυτοσκοπός, την «επίθεση- φυγή» που οφείλεται στη μη ανοχή της ομάδας απέναντι στην όποια εισαγωγή ξένων στοιχείων, και στο «ζευγάρωμα» όπου στο περιθώριο της ομάδας, κάποια μέλη ταιριάζουν με σκοπό κάτι νέο να προκύψει. Σε δεύτερο επίπεδο λειτουργίας, είναι η «ομάδα εργασίας», που είναι η ώριμη επεξεργασία των δυναμικών της. Η θεωρία του Bion για τις ομάδες μπορεί να μεταφερθεί στην τάξη αν τη δούμε ως ένα ζωντανό σύστημα όπου συνυπάρχουν δύο επίπεδα λειτουργίας:  οι «βασικές υποθέσεις», δηλαδή οι ασυνείδητες συναισθηματικές διεργασίες που επηρεάζουν τη συμπεριφορά των μαθητών. Η εξάρτηση, όπου οι μαθητές περιμένουν τα πάντα από τον δάσκαλο ως παντοδύναμη φιγούρα· η πάλη–φυγή, όπου η ομάδα αντιστέκεται, συγκρούεται ή αποσύρεται για να αποφύγει το άγχος της μάθησης και το ζευγάρωμα, όπου οι μαθητές επενδύουν σε δυάδες ή μικρές συμμαχίες με την ελπίδα ότι «κάτι νέο» θα τους σώσει από την ένταση. Αυτές οι ασυνείδητες λειτουργίες, συχνά διαταράσσουν τον στόχο της μάθησης, αλλά όταν ο δάσκαλος τις αναγνωρίζει και τις εμπεριέχει, η ομάδα μπορεί να περάσει στο επίπεδο της «ομάδας εργασίας», που είναι ο συνειδητός στόχος της μάθησης και να λειτουργήσει δημιουργικά, με συνοχή και πραγματική γνωστική επεξεργασία.

Παράδειγμα: Κατά τη διάρκεια ενός απαιτητικού μαθήματος, ο δάσκαλος παρατηρεί ότι η τάξη αρχίζει να ανησυχεί και να «χάνει τη συνοχή της». Χωρίς να μιλήσει, σταθεροποιεί τη στάση του σώματός του, χαμηλώνει ελαφρά τον τόνο της φωνής και μειώνει τον ρυθμό της ομιλίας του. Στο πλαίσιο της θεωρίας του Bion η ομάδα λειτουργώντας με τη βασική υπόθεση της εξάρτησης, αφήνεται στην παντοδύναμη φιγούρα του δασκάλου ο οποίος με τη γλώσσα του σώματος, δείχνει ότι μπορεί να αντέξει την ένταση. Εκείνος αντιστέκεται στην πάλη–φυγή που αρχίζει να ενεργοποιείται και επαναφέρει την ομάδα στο επίπεδο της ομάδας εργασίας μέσω της δικής του ρυθμιστικής λειτουργίας. Από την πλευρά του μαθητή, όταν ο δάσκαλος θέτει μια δύσκολη ερώτηση, εκείνος γέρνει πίσω στην καρέκλα, σταυρώνει τα χέρια και κοιτάζει επίμονα το ταβάνι. Δεν μιλάει, αλλά το σώμα του μεταφέρει ένα μήνυμα: «Δεν συμμετέχω – αποσύρομαι από την ένταση της ομάδας». Αυτή η στάση εκφράζει την είσοδο του μαθητή —και συχνά ολόκληρης της τάξης— στη βασική υπόθεση της φυγής. Το άγχος της μάθησης μετατρέπεται σε αποστασιοποίηση, και το εξωλεκτικό μήνυμα λειτουργεί ως πρόσκληση προς την ομάδα να ακολουθήσει την ίδια κατεύθυνση.

Ο Foulkes ο θεμελιωτής της Ομαδικής Ανάλυσης, βλέπει την ομάδα όχι ως άθροισμα ατόμων, αλλά ως «πλέγμα» αλληλεπιδράσεων, όπου κάθε μέλος επηρεάζει και επηρεάζεται. Ως σύνολο την παρομοιάζει με μια ορχήστρα, όπου όλα τα όργανα έχουν το δικό τους ήχο, αλλά παράγουν μια συνολική αρμονία με το θεραπευτή στο ρόλο του μαέστρου. Ο συντονιστής της ομάδας δεν είναι αυταρχικός καθοδηγητής, αλλά «ενορχηστρωτής»: κάποιος που ρυθμίζει τον ρυθμό, δίνει τον τόνο, κρατά τη συνοχή και επιτρέπει στα μέλη να ακούσουν το ένα το άλλο. Η ομάδα λειτουργεί μέσα από ένα ομαδικό πεδίο, τη «μήτρα» (matrix), ένα κοινό ψυχικό χώρο, όπου κυριαρχούν συναισθήματα, φαντασιώσεις, άγχη και προσδοκίες. Ο Foulkes θα έλεγε ότι η «φωνή» της ομάδας δεν είναι ποτέ, μόνο του ενός παιδιού. Κάθε έκφραση είναι προϊόν της μήτρας. Έτσι, όταν ένα παιδί κάνει μια ειρωνική παρατήρηση, συχνά δεν μιλά μόνο για τον εαυτό του, αλλά εκφράζει μια ένταση που κυκλοφορεί στην ομάδα. Ο δάσκαλος ως ενορχηστρωτής, μπορεί να το αναγνωρίσει και να το μετατρέψει σε υλικό για σκέψη. Με αυτόν τον τρόπο, βοηθά την ομάδα να αποκτήσει επίγνωση του ίδιου της του πεδίου. Όπως ο μαέστρος δεν παίζει ο ίδιος όλα τα όργανα, αλλά τα διευθύνει ώστε να παραχθεί μελωδία, έτσι και ο δάσκαλος δημιουργεί τις συνθήκες ώστε η ομάδα να λειτουργήσει με αρμονία, ρυθμό και αμοιβαία ακρόαση.

Παράδειγμα σύμφωνα με τη θεωρία του Foulkes: Κατά τη διάρκεια του μαθήματος ένας μαθητής αρχίζει να διακόπτει τους άλλους, να γελά ειρωνικά και να πετά μικρά σχόλια. Οι συμμαθητές του ενοχλούνται και μερικοί σιωπούν. Ο δάσκαλος παρατηρεί ότι πριν από αυτή τη συμπεριφορά, η τάξη ήταν αρκετά σιωπηλή και διστακτική. Κανείς δεν τολμούσε να μιλήσει. Ο μαθητής που τώρα κάνει αστεία, ίσως εκφράζει ασυνείδητα την ένταση, ή την αμηχανία που υπάρχει στην ομάδα. Με άλλα λόγια, γίνεται ο «εκφραστής» μιας συλλογικής δυσφορίας. Αντί να τον διακόψει έντονα, ο δάσκαλος αντιδρά εξωλεκτικά. Στρέφει το σώμα του προς τον μαθητή, κάνει μια μικρή παύση και τον κοιτά σταθερά αλλά ήρεμα. Δεν υπάρχει θυμός στο βλέμμα του, αλλά μια μορφή αναγνώρισης, σαν να λέει «σε βλέπω». Με αυτή τη στάση μειώνει την ένταση, χωρίς να διακόψει τη ροή της ομάδας. Ο μαθητής συνήθως αντιλαμβάνεται το μήνυμα και σταματά. Ο δάσκαλος λειτούργησε σαν ορχηστρωτής της ομάδας. Δεν προσπάθησε να ελέγξει τον μαθητή, αλλά να καταλάβει τι εκφράζει μέσα από αυτό. Με την  εξωλεκτική του στάση: την παύση, το βλέμμα, και την ήρεμη παρουσία, λειτούργησε ως ρυθμιστής της «μήτρας» της τάξης.

Σύμφωνα με τον Winnicott, ο ρόλος του δασκάλου και η δυναμική της τάξης αποτελούν προεκτάσεις της ιδέας της «οικογένειας». Η κεντρική του έννοια, η «αρκετά καλή μητέρα», δεν αφορά την τελειότητα αλλά την επαρκή προσαρμογή στις ανάγκες του βρέφους: προσφέρει holding (ψυχικό κράτημα), handling (φροντίδα και κατάλληλο χειρισμό) και object-presenting (παρουσία -σταθερότητα αντικειμένου), ενώ επιτρέπει σταδιακά τη ματαίωση, ώστε το παιδί να αναπτύξει τον δικό του ψυχισμό και να δημιουργήσει τον μεταβατικό χώρο του παιχνιδιού και της φαντασίας. Οι λειτουργίες αυτές μπορούν να μεταφερθούν σε κάθε πλαίσιο που προϋποθέτει ανάπτυξη και ωρίμανση — όπως η σχολική τάξη. Ο δάσκαλος, όπως και η «αρκετά καλή μητέρα», δεν χρειάζεται να είναι τέλειος, χρειάζεται να είναι αρκετά καλός ώστε να προσφέρει σταθερότητα, όρια και συναισθηματική διαθεσιμότητα, δημιουργώντας ένα περιβάλλον όπου ο μαθητής νιώθει ότι «κρατείται» και εμπεριέχεται. Παράλληλα, δείχνει ευαισθησία στις ανάγκες του μαθητή, ρυθμίζει τον ρυθμό και τις απαιτήσεις της μάθησης χωρίς υπερπροστασία και παρουσιάζει τον κόσμο της γνώσης με τρόπο αφομοιώσιμο. Ο αρκετά καλός δάσκαλος δεν επιβάλλει τη δική του πραγματικότητα, αλλά συνοδεύει τον μαθητή στη δική του ανακάλυψη, επιτρέποντας την απογοήτευση, ενθαρρύνοντας την ανάληψη ευθύνης και βοηθώντας τον να αντέξει το λάθος και την αβεβαιότητα — στοιχεία απαραίτητα για την ανάπτυξη της σκέψης, της αυτονομίας και της δημιουργικότητας.

Παράδειγμα σύμφωνα με τη θεωρία του Winnicot: Ένας μαθητής δυσκολεύεται να ξεκινήσει μια άσκηση και δείχνει αγχωμένος. Ο δάσκαλος πλησιάζει ήρεμα, σκύβει ελαφρά στο ύψος του, τοποθετεί το χέρι του απαλά στην άκρη του θρανίου (όχι πάνω στο παιδί) και παραμένει για λίγα δευτερόλεπτα σιωπηλός, με ένα σταθερό, ζεστό βλέμμα. Χωρίς να πει λέξη, το σώμα του δασκάλου μεταφέρει το μήνυμα: «Είμαι εδώ, σε κρατώ ψυχικά, δεν σε πιέζω, μπορείς να δοκιμάσεις». Αυτό είναι holding σε εξωλεκτική μορφή: ο δάσκαλος προσφέρει σταθερότητα, ρύθμιση και συναισθηματικό χώρο, μέσα στον οποίο το παιδί μπορεί να σκεφτεί και να λειτουργήσει χωρίς να κατακλύζεται από άγχος.

Σε άλλη περίπτωση, όταν ο δάσκαλος δίνει μια δύσκολη δραστηριότητα, ο μαθητής, πριν καν την ξεκινήσει, γυρίζει το σώμα του προς τον δάσκαλο, τον κοιτάζει για μια στιγμή με ένα βλέμμα αναζήτησης, και μετά σκύβει στο τετράδιο. Το εξωλεκτικό μήνυμα είναι: «Χρειάζομαι να νιώσω ότι με βλέπεις, για να μπορέσω να προχωρήσω». Αυτό δείχνει την ανάγκη του παιδιού για την παρουσία του αντικειμένου object-presenting και για μια μορφή “handling” ψυχικού «κρατήματος» που θα του επιτρέψει να μπει στον μεταβατικό χώρο της μάθησης. Το παιδί ζητά, την επιβεβαίωση ότι ο ενήλικας είναι διαθέσιμος και σταθερός.

Στην παιδαγωγική σχέση η προσδοκία του δασκάλου λειτουργεί ως ασυνείδητος μηχανισμός που ονομάζεται αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Είναι γνωστή ως το φαινόμενο του Πυγμαλίωνα στο σχολείο. Ο μύθος αναφέρεται στον γλύπτη Πυγμαλίωνα ο οποίος φιλοτέχνησε ένα άγαλμα της Αφροδίτης από ελεφαντόδοντο. Ήταν τόσο τέλειο που ζήτησε από τη θεά να του δώσει πνοή. Την ιδανική αυτή γυναίκα την ονόμασε Γαλάτεια και την νυμφεύθηκε. Το 1968 οι ψυχολόγοι-ερευνητές Rosenthal και Jacobson, διάλεξαν τυχαία 18 τάξεις ενός δημόσιου δημοτικού σχολείου στο Σικάγο, στο οποίο φοιτούσαν παιδιά λαϊκών στρωμάτων. Με κάποιο υποτιθέμενο τεστ, που στην πραγματικότητα ήταν τεστ νοημοσύνης, έχρισαν το 20% των μαθητών ως εξαιρετικά ευφυείς και είπαν στους δασκάλους ότι στους επόμενους 8 μήνες που θα έληγε η σχολική χρονιά θα αρίστευαν, διότι φάνηκε στο τεστ ότι αυτά τα παιδιά έμελλαν να γίνουν ιδιοφυίες. Στους 8 μήνες οι μαθητές είχαν εξαιρετική πρόοδο και διαπιστώθηκε μια σημαντική αύξηση του νοητικού τους πηλίκου, που διατηρήθηκε και στα επόμενα 2 χρόνια που επανέλαβαν την έρευνα. Όταν ζήτησαν από τους δασκάλους να περιγράψουν τους μαθητές τους στην τάξη, αυτοί σκιαγράφησαν πορτραίτα παιδιών με εξυπνάδα, ενδιαφέρον για το μάθημα, παιδιών δηλαδή εντελώς διαφορετικών από τους μαθητές που είχαν συνήθως. Το φαινόμενο αυτό που αποδίδεται στην ψυχολογία με τον όρο «αυτοεκπληρούμενη προφητεία» σημαίνει ότι η προσδοκία του δασκάλου λειτουργεί ως ένας ισχυρός ψυχικός παράγοντας που διαμορφώνει τόσο τη δική του στάση όσο και τη συμπεριφορά του μαθητή. Όταν ο δάσκαλος, επενδύει θετικά σε έναν μαθητή, του προσφέρει περισσότερη προσοχή, χρόνο και φροντίδα. Ο μαθητής, νιώθοντας ότι αποτελεί αντικείμενο ιδιαίτερης σημασίας, τείνει να ανταποκρίνεται στη θετική αυτή επένδυση και να συμπεριφέρεται σύμφωνα με την προσδοκία που του αποδίδεται. Παράλληλα, ο δάσκαλος βλέπει στον μαθητή μια αντανάκλαση της δικής του αυτοεικόνας: ο «καλός» μαθητής ενισχύει τον ναρκισσισμό του, επιβεβαιώνει την αίσθηση επάρκειας και αποτελεσματικότητάς του, και έτσι ο δάσκαλος —συχνά ασυνείδητα— τον οδηγεί σε ακόμη υψηλότερη επίδοση. Αντίθετα, ο μαθητής που καθρεφτίζει μια ανεπιθύμητη, αδύναμη ή αποτυχημένη πλευρά του εαυτού του, μπορεί να προκαλέσει αποστροφή, αποστασιοποίηση ή υποτίμηση. Σε αυτή την περίπτωση, η αρνητική ναρκισσιστική αντίδραση του δασκάλου οδηγεί τον μαθητή σε χαμηλότερη επίδοση, επιβεβαιώνοντας έναν φαύλο κύκλο. Έτσι, η δυναμική της προσδοκίας δεν είναι μόνο παιδαγωγική, αλλά βαθιά ψυχική, καθώς συνδέεται με τον ναρκισσισμό του δασκάλου και επηρεάζει καθοριστικά την παιδαγωγική σχέση.

Οι προσδοκίες του δασκάλου ασκούν καθοριστική επίδραση στη συμπεριφορά και στην επίδοση των μαθητών, καθώς, διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο εκείνος σχετίζεται με τον καθένα, δίνοντάς τους ασυνείδητα, ανάλογα εξωλεκτικά- λανθάνοντα μηνύματα. Οι μαθητές που θεωρεί «αδύναμους» ή «προβληματικούς» τείνουν να γίνονται αποδέκτες λιγότερης προσοχής και φροντίδας: Ο δάσκαλος μπορεί να τους τοποθετεί στα πίσω θρανία, να τους αντιμετωπίζει ως μια ξεχωριστή «ομάδα», να τους απευθύνει λιγότερες ερωτήσεις, ή να αποφεύγει να τους υποστηρίξει όταν δυσκολεύονται να απαντήσουν. Συχνά αποστρέφει το βλέμμα του, τους επικρίνει συχνότερα για τα λάθη τους και τους επαινεί λιγότερο ακόμη και όταν ανταποκρίνονται σωστά, ενώ παράλληλα μειώνει τις απαιτήσεις του από αυτούς. Ακόμη και το χαμόγελο που μπορεί να εκφράζει ειρωνεία, αμηχανία ή επιλεκτική συμπάθεια, λειτουργεί ως μη λεκτικός δείκτης διαφοροποιημένης στάσης. Στις δύσκολες ερωτήσεις, ο δάσκαλος στρέφει συχνά το βλέμμα αποκλειστικά προς τους «καλούς» μαθητές, μεταδίδοντας στους πιο αδύναμους το μήνυμα ότι δεν αναμένεται να συμμετάσχουν. Αυτές οι στάσεις, αν και ανεπαίσθητες και ασυνείδητες, συγκροτούν ένα κλίμα χαμηλών προσδοκιών, που ενισχύει τον φαύλο κύκλο της μειωμένης επίδοσης.

Από τις εμπειρίες εκπαιδευτικών ως προς  τη σχέση με τους μαθητές τους, όπως τις μοιράστηκαν στις βιωματικές ομάδες των μαθημάτων ζωής στο σχολείο σταχυολογώ κάποιες παρατηρήσεις:

Παραδέχονται ότι υπάρχουν παιδιά που τα συμπαθούν περισσότερο από άλλα, ενώ υπάρχουν και παιδιά που δεν τα συμπαθούν καθόλου. «Έχω παρατηρήσει» λέει κάποια δασκάλα ότι «αυτό δε σχετίζεται απαραίτητα με τη συμπεριφορά τους, αλλά με τις προβολές που κάνω εγώ πάνω τους. Σε καμία περίπτωση δε σχετίζεται με τις επιδόσεις τους. Πιο συγκεκριμένα, είμαι πολύ πιο αυστηρή και σκληρή με τα παιδιά που σε αυτά βλέπω τα χαρακτηριστικά που δε μου αρέσουν στον εαυτό μου. Ενώ είμαι πολύ πιο ευνοϊκά προδιατεθειμένη απέναντι σε παιδιά, που είτε είναι τελείως διαφορετικά από εμένα, ή έχουν χαρακτηριστικά που θεωρώ καλά και στον εαυτό μου. Εξ αιτίας της ανάγκης μου να είμαι αρεστή και να με θαυμάζουν, αλλά και να είναι όλοι ευχαριστημένοι μαζί μου, κάνω στρατηγικές κινήσεις για να ευχαριστήσω τους μαθητές μου (παίζουμε ένα παιχνίδι που τους αρέσει κλπ) γιατί θέλω να με συμπαθούν. Ή κάνω τον ηθοποιό. Αυτό μερικές φορές είναι προβληματικό, αφενός γιατί τους δίνω παραπάνω εξουσία από όση τους αναλογεί, χάνονται τα όρια και μετά για να το «μαζέψω» ταλαιπωρούμαι πολύ, αλλά και αφετέρου, διότι γίνομαι μετά «ζητιάνα» αποδοχής και αναρωτιέμαι αν πραγματικά με αγαπούν γιατί είμαι καλή δασκάλα, ή επειδή τους κάνω τα χατίρια». Εδώ βλέπουμε ότι η δασκάλα προβάλει στους μαθητές της δικά της ναρκισσιστικά κομμάτια που όμως δε διστάζει να παραδεχθεί.

 «Έχω παρατηρήσει λέει ένας εκπαιδευτικός ότι αν ένα παιδί είναι πολύ χαριτωμένο, ή όμορφο, είναι πολύ πιο εύκολο να του δείξεις επιείκεια, ακόμα κι αν είναι ζωηρό, ή δεν υπακούει τους κανόνες.» «Τα παιδιά πάλι που νιώθουν άβολα με το σώμα τους, ή δεν είναι όμορφα νιώθουν πολύ άσχημα όταν όλη η τάξη τους κοιτάει, και μπορεί να αντιδράσουν αρνητικά και να ντρέπονται εάν τα σηκώσω στον πίνακα». Πράγματι η εμφάνιση του προσώπου και οι εκφράσεις ασκούν πολύ ισχυρή επίδραση στο πώς κρίνουμε τους ανθρώπους. Έρευνες έχουν δείξει ότι η εμφάνιση του μαθητή επηρεάζει ανάλογα την ανταπόκριση του δασκάλου, ως προς τη συμπεριφορά ή την επίδοσή του.

Το πώς θα πάει η μέρα εξαρτάται λέει μια δασκάλα από τη δική της διάθεση. Τα παιδιά, λέει, έχουν κεραίες. «Εάν πάω στο σχολείο με κακή διάθεση και εκνευρισμό, είναι λες και το «μυρίζονται» και κάνουν ότι μπορούν για να με κάνουν έξαλλη, λες και με εκδικούνται που τόλμησα να πάω στην τάξη με νεύρα. Αν έχω καλή διάθεση, αφενός έχω περισσότερη υπομονή, αφετέρου η διάθεσή μου μεταδίδεται στα παιδιά και η μέρα πάει καλύτερα».

Μία εκπαιδευτικός λέει ότι χρησιμοποιεί την ακίνητη σιωπή, συνήθως στην έναρξη του μαθήματος, για να την προσέξουν.

Άλλη παραδέχεται ότι το άγγιγμα έχει ισχυρή συγκινησιακή διάσταση. Αν πιάσει πχ το μπράτσο του μαθητή για να τον οδηγήσει στο θρανίο, εισπράττεται από εκείνον ως επιβολή και αντιδρά συνήθως επιθετικά.

Η συνειδητοποίηση της σημαντικής αξίας της δυναμικής της ομάδας όπως την βίωσε μια εκπαιδευτικός κατά τη διάρκεια των συνεδριών μας στις βιωματικές ομάδες, την οδήγησε στο να βάζει τους μαθητές της σε κύκλο, την τελευταία ώρα της Παρασκευής  και να συζητούν όλα τα προβλήματα που είχαν προκύψει στη διάρκεια της εβδομάδας. Είχε εξαιρετικά αποτελέσματα ως προς τη σύσφιξη των σχέσεων των παιδιών σε μια τάξη με έντονες συγκρούσεις και ανταγωνισμό, και την αντίληψη της τάξης ως ομάδα.

Συνοψίζοντας, η θεώρηση της παιδαγωγικής σχέσης μέσα από την ψυχαναλυτική ματιά, αναδεικνύει ότι οι εκπαιδευτικοί, όπως και οι γονείς, δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν την αμφιθυμία, που αναπόφευκτα χαρακτηρίζει τα συναισθήματά τους απέναντι στους μαθητές. Η ύπαρξη τόσο θετικών όσο και αρνητικών συναισθημάτων, αποτελεί δομικό στοιχείο κάθε ανθρώπινης σχέσης, ωστόσο συχνά παραμένει ασυνείδητη και αποδίδεται ευκολότερα στα χαρακτηριστικά των μαθητών, ή στη «δυσκολία» της τάξης. Αν και ο Freud είχε επισημάνει ότι μια υγιής κοινωνία θα απαιτούσε από τους εκπαιδευτικούς να περάσουν από το ντιβάνι του ψυχαναλυτή, το ουσιαστικό ζητούμενο δεν είναι η θεραπεία, αλλά η καλλιέργεια επαγγελματικής αυτογνωσίας: η επίγνωση των προβολών, των προσδοκιών, των φόβων, των αμυνών και των αντιμεταβιβαστικών αντιδράσεων, που διαμορφώνουν την καθημερινή παιδαγωγική πρακτική.

Ο εκπαιδευτικός που αναγνωρίζει αυτές τις ασυνείδητες διεργασίες, μπορεί να λειτουργήσει με μεγαλύτερη ευελιξία και ενσυναίσθηση, να διορθώσει τα αναπόφευκτα λάθη, να θέσει όρια και να προσφέρει ένα περιβάλλον συναισθηματικής ασφάλειας. Η στάση αυτή συνδέεται με όσα περιγράφουν ο Φρόιντ για την επιθυμία των μαθητών για εγγύτητα με τον αρχηγό-δάσκαλο, ο Foulkes για την δεξιότητα του εκπαιδευτικού να δημιουργεί τις συνθήκες ώστε η ομάδα να λειτουργήσει με αρμονία και ρυθμό, η Klein για τον δάσκαλο ως καλό ή κακό αντικείμενο, και την επεξεργασία της αμφιθυμίας του μαθητή και ο Winnicott για τον ρόλο του «αρκετά καλού» ενήλικα εκπαιδευτικού, που επιτρέπει στον μαθητή να αναπτύξει τον δικό του ψυχισμό.

Οι εκπαιδευτικοί που δεν φοβούνται να απομυθοποιήσουν την αυθεντία τους, που χρησιμοποιούν το χιούμορ και αναγνωρίζουν τα λάθη τους, συμβάλλουν ουσιαστικά στη διαμόρφωση μιας υγιούς μαθησιακής κοινότητας. Οι μαθητές αποκτούν μια πιο ρεαλιστική εικόνα για τον εαυτό τους και για τον ενήλικα που τους καθοδηγεί.

Αρκεί ο εκπαιδευτικός να δημιουργήσει ένα χώρο όπου ο μαθητής μπορεί να σκεφτεί, να δοκιμάσει, να αποτύχει και να αναπτυχθεί. Η ουσιαστική συμβολή του δεν βρίσκεται στην απόλυτη γνώση, αλλά στη μετάδοση του πάθους για την ανακάλυψη της γνώσης και στη δυνατότητα να καθιστά την καθημερινότητα των μαθητών βιώσιμη, νοηματοδοτημένη και ψυχικά υποστηρικτική. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο ρόλος του δασκάλου ως ηγέτη της ομάδας της τάξης, έγκειται στο να έχει την ωριμότητα να επιτρέψει στους μαθητές του να αυτονομηθούν, και να συνειδητοποιήσουν ότι, η μάθηση είναι δική τους υποχρέωση και αναγκαιότητα, ώστε να καταφέρουν να την μετατρέψουν σε δημιουργία και να βιώσουν την απόλαυση της κατάκτησής της.

ΑΡΚΕΤΑ ΚΑΛΗ ΜΗΤΕΡΑ ΑΡΚΕΤΑ ΚΑΛΗ ΔΑΣΚΑΛΑ

ΑΡΚΕΤΑ ΚΑΛΗ ΜΗΤΕΡΑ ΑΡΚΕΤΑ ΚΑΛΗ ΔΑΣΚΑΛΑ

Μεταβίβαση και Αντιμεταβίβαση Συναισθημάτων στην σχέση Γονέα Εκπαιδευτικού

 

Διάφοροι παράγοντες συνέβαλαν στη διαμόρφωση της αντίληψης ότι, η εκπαίδευση είναι ένας κατεξοχήν γυναικείος τομέας, οδηγώντας στην καθιέρωση της εικόνας της γυναίκας δασκάλας ως μίας «αγγελικής φιγούρας στοργικής μητέρας». Η διδασκαλία θεωρήθηκε φυσική προέκταση του μητρικού ενστίκτου. Στο παρελθόν, τα Διδασκαλεία προσέφεραν στις γυναίκες από μεσαία ή χαμηλά στρώματα, μία από τις λίγες κοινωνικά αποδεκτές και αξιοπρεπείς επαγγελματικές διεξόδους. Έφτασε να  υποτιμάται ο φόρτος εργασίας, με την εσφαλμένη αντίληψη ότι το επάγγελμα του εκπαιδευτικού ταιριάζει στις γυναίκες, αποκλειστικά λόγω του ωραρίου. Σύμφωνα με τη Eurostat, μέχρι σήμερα, τα ποσοστά των γυναικών στην εκπαίδευση παραμένουν εξαιρετικά υψηλά, ξεπερνώντας συχνά το 85 με 90%.

 

Στην πρώιμη φάση, από την γέννηση μέχρι τους 8 περίπου μήνες, το βρέφος βρίσκεται σε κατάσταση απόλυτης  ψυχικής και σωματικής εξάρτησης από την μητέρα, δίχως να διαθέτει ακόμη πλήρως συγκροτημένη αίσθηση του εαυτού ως ξεχωριστής οντότητας. Ζει με την μητέρα  μια συμβιωτική σχέση, μία συγχώνευση. Αισθάνεται ότι η μητέρα είναι προέκταση του εαυτού του. Εκείνη, με τη σταθερή φροντίδα της, καλύπτει όλες τις συναισθηματικές και σωματικές ανάγκες του. Καθώς η ανάπτυξη του βρέφους προχωρά, η σχέση  με την μητέρα μετακινείται από την αρχική συγχώνευση, προς την σταδιακή αναγνώριση εκ μέρους του, ότι η μητέρα είναι ένα διακριτό πρόσωπο. Αρχίζει να αντιλαμβάνεται ότι κι εκείνη διαθέτει  δικό της σώμα και όρια και έχει τις δικές της ανάγκες. Η διαδικασία αυτή της διαφοροποίησης και εξατομίκευσης δεν επιτυγχάνεται μέσω μιας απότομης απομάκρυνσης της μητέρας, αλλά μέσα από μια σταδιακή μεταβολή της  διαθεσιμότητάς της.

Ο Winnicott παιδίατρος, παιδοψυχίατρος και ψυχαναλυτής, το 1973 απενοχοποίησε την μητέρα από την ιδέα της τελειότητας. Καθιέρωσε τον όρο good enough mother: αρκετά καλή μητέρα, εννοώντας ότι η μητέρα δεν χρειάζεται να είναι τέλεια, αλλά αρκετά καλή, και αυτό ήδη είναι αρκετό.

Με την έννοια της «αρκετά καλής μητέρας» ο Winnicott έκανε κάτι πραγματικά ρηξικέλευθο για την εποχή του: μετέφερε το βάρος από την κοινωνική απαίτηση της τελειότητας της μητέρας, στην ικανότητα να ανταποκρίνεται επαρκώς, και σταδιακά να αποτυγχάνει, με τρόπο που το παιδί μπορεί να αντέξει.

Η αρκετά καλή μητέρα αφοσιωμένη αρχικά στο παιδί της, σταδιακά αρχίζει να μην  σπεύδει να ανταποκριθεί απόλυτα σε όλες τις ανάγκες του. Θα υπάρξουν ματαιώσεις στο βρέφος, κι εκείνο μέσα σε ένα αρκετά ασφαλές περιβάλλον, θα μπορέσει εν τέλει να τις αντέξει διότι ξέρει πια ότι η μητέρα δεν απομακρύνεται και χάνεται, αλλά πάντα επιστρέφει,. Αυτό δεν είναι αποτυχία της μητέρας. Είναι μέρος της ανάπτυξης του παιδιού. Πρέπει κάποια στιγμή, με την βοήθεια της αρκετά καλής μητέρας να ανακαλύψει ότι η πραγματικότητα δεν είναι φτιαγμένη αποκλειστικά γύρω από τις ανάγκες του. Και ίσως αυτή η λέξη, το «αρκετά», να είναι μία από τις πιο απενοχοποιητικές λέξεις που μπορούμε να δώσουμε σε έναν άνθρωπο που φροντίζει ένα παιδί. Γιατί το «αρκετά» δεν σημαίνει μέτριο ή λίγο, δεν σημαίνει προχειρότητα, ή αδιαφορία. Σημαίνει ότι η ανθρώπινη φροντίδα δεν χρειάζεται να είναι τέλεια για να είναι αναπτυξιακά πολύτιμη.

Θα ήθελα να κάνω τώρα μια ερώτηση:

Μήπως μπορούμε να μιλήσουμε αντίστοιχα και για τη δασκάλα; Μήπως δίπλα στην απενοχοποιητική για τις μητέρες έννοια του Winnicot, «αρκετά καλή μητέρα» να τοποθετήσουμε την απενοχοποιητική για τις δασκάλες πρόταση «αρκετά καλή δασκάλα»;

Και εδώ θα ήθελα να μεταφέρω το ερώτημα στην ελληνική εκπαίδευση :

Η δασκάλα βρίσκεται μπροστά σε μια πολύ μεγάλη απαίτηση. Πρέπει να διδάσκει. Να οργανώνει. Να αξιολογεί. Να διαχειρίζεται τη συμπεριφορά. Να καταλαβαίνει. Να αντιμετωπίζει τις μαθησιακές δυσκολίες. Να επικοινωνεί με τους γονείς. Να γίνεται η ίδια γονιός. Να γίνεται ψυχολόγος. Να συνεργάζεται με συναδέλφους. Να διαχειρίζεται συγκρούσεις. Να είναι πάντα διαθέσιμη. Να είναι δίκαιη. Να είναι ψύχραιμη. Να εμπνέει. Και, τις περισσότερες φορές, να είναι όλα αυτά ταυτόχρονα.

Σαν να της ζητάμε να είναι ένας τέλειος ενήλικας.

Όμως όπως το παιδί δεν χρειάζεται την τέλεια μητέρα, έτσι και μέσα στο σχολείο δεν χρειάζεται την τέλεια δασκάλα. Χρειάζεται έναν αρκετά καλό ενήλικα. Έναν ενήλικα που είναι εκεί. Που μπορεί να αναγνωρίσει το λάθος του, ως ώριμος άνθρωπος. Που μπορεί να πει: «Σήμερα δεν το χειρίστηκα καλά», και να επιστρέψει την επόμενη μέρα. Αυτό είναι πολύ σημαντικό, γιατί η ασφάλεια δεν δημιουργείται από την τελειότητα. Δημιουργείται από τη συνέχεια.

Ο όρος «μεταβίβαση συναισθημάτων» αναφέρεται στη διεργασία μέσω της οποίας προγενέστερες συναισθηματικές εμπειρίες και σχέσεις, ενεργοποιούνται και μεταφέρονται σε μια παρούσα διαπροσωπική σχέση. Υπό αυτή την οπτική, η σχέση μεταξύ δασκάλας και μητέρας αποκτά μια ψυχική πολυπλοκότητα: η μητέρα δεν εισπράττει πάντοτε τη δασκάλα αποκλειστικά ως το συγκεκριμένο πρόσωπο που βρίσκεται απέναντί της. Αντίστοιχα, η δασκάλα δεν προσλαμβάνει πάντοτε τη μητέρα αποκλειστικά ως το συγκεκριμένο πρόσωπο με το οποίο αλληλεπιδρά στο παρόν.

Μέσα στις σχέσεις μας κουβαλάμε προηγούμενες σχέσεις. Έτσι μια μητέρα μπορεί, ασυνείδητα, να βλέπει στη δασκάλα κάτι από τη δική της παλιά δασκάλα. Εκείνη που κάποτε την επιβράβευε ή εκείνη που την έκανε να φοβάται. Ή την απαιτητική δασκάλα, μπροστά στην οποία έπρεπε να είναι πάντα καλή, αλλά δεν τα κατάφερνε.

Και τότε η ερώτηση της μητέρας :

«Πώς τα πάει το παιδί μου;» μπορεί να περιέχει και μια δεύτερη ερώτηση: «Είναι καλό παιδί;» Και ακόμη πιο βαθιά και ασυνείδητα: «Είμαι εγώ καλό παιδί; Με αγαπάει η δασκάλα όπως είμαι;»

Όταν το παιδί έχει καλή επίδοση, η συνάντηση της μητέρας με τη δασκάλα μπορεί να είναι μια ευχάριστη συνάντηση. Γιατί; Μπορεί φυσικά να ενδιαφέρεται πραγματικά για την πρόοδό του. Αλλά, σε ένα μεταβιβαστικό επίπεδο όταν ακούει από τη δασκάλα: «Το παιδί σας τα πηγαίνει πολύ καλά.» «Είναι καλό παιδί, υπεύθυνο, έχει πολλές ικανότητες.» μπορεί ασυνείδητα να αναζητά να ακούσει: «Εσύ είσαι καλή» Μεταβιβάζει τώρα τα συναισθήματα που είχε προς την δική της δασκάλα, η οποία γίνεται ασυνείδητα, η αξιολογούσα φιγούρα. Και η επιβεβαίωση της δασκάλας ότι το παιδί της είναι καλό μπορεί να λειτουργήσει και για την ίδια: «Είμαι καλό παιδί και εν τέλει, είμαι καλή μητέρα.»

Αλλά τι γίνεται όταν το παιδί έχει κακή επίδοση; Ο προβληματισμός των δασκάλων αφορά στο ότι συνήθως έρχονται για ενημέρωση οι γονείς των καλών μαθητών, ενώ των κακών μαθητών, που κυρίως αυτοί οι γονείς πρέπει να ενημερωθούν ώστε να βοηθήσουν το παιδί τους, δεν έρχονται συχνά, έως και καθόλου. Διότι η συνάντηση δασκάλας μητέρας μπορεί να γίνει απειλητική. Γιατί δεν σημαίνει πλέον μόνο: «Ας δούμε τι χρειάζεται το παιδί μου.» Μπορεί ασυνείδητα να σημαίνει: «Τώρα θα κριθώ εγώ.» Η μητέρα μπορεί να νιώθει σαν το παιδί που κάποτε στεκόταν μπροστά στη δασκάλα και επιθυμούσε να ακούσει: «Είσαι καλή, μπράβο σου που προσπαθείς, όμως άκουγε «δεν διαβάζεις αρκετά, έχεις μείνει πίσω» Έτσι όταν ακούει: «Το παιδί σας δεν τα πάει καλά, είναι αδιάφορο για τα μαθήματα, χρειάζεται να διαβάζει περισσότερο γιατί έχει μείνει πολύ πίσω στην τάξη, ίσως ασυνείδητα να  ακούει: «Εσύ δεν είσαι καλό παιδί» και  κατ΄επέκταση: «Εσύ δεν είσαι καλή μητέρα.» Εκείνη τη στιγμή αισθάνεται ντροπή, άγχος, θυμό, και δεν τολμά ξανά να βρεθεί μπροστά στην δασκάλα του παιδιού της, γιατί θα νιώσει ότι κρίνεται η ίδια και βγαίνει ανεπαρκής.

Ας γυρίσουμε τη σκηνή. Η δασκάλα τώρα βρίσκεται στην άλλη πλευρά.  

Μια μητέρα έρχεται πολύ απαιτητική. Ρωτά συνεχώς. Θέλει εξηγήσεις. Αμφισβητεί. Συγκρίνει. Ζητά περισσότερα από τη δασκάλα: να φροντίσει ώστε το παιδί της να έχει περισσότερη προσοχή, εξατομίκευση, καλύτερη επίδοση, και να της επιρρίπτει ευθύνες που δεν το κάνει. Η μητέρα μπορεί να προσδοκά από τη δασκάλα κάτι που μοιάζει με: «Να αναγνωρίζεις το παιδί μου, να το καταλαβαίνεις, να το προστατεύεις, να το αγαπάς, να το βοηθάς, να μην το απογοητεύεις».

Στο σημείο αυτό αναδύεται η αντιμεταβίβαση συναισθημάτων. Πίσω από τις απαιτήσεις, τις αμφισβητήσεις και τις προσδοκίες της μητέρας, η δασκάλα ενδέχεται να προσλαμβάνει το μήνυμα: «Δεν είσαι καλή». Η εμπειρία αυτή μπορεί να ενεργοποιήσει δικά της, προγενέστερα βιώματα. Έτσι, η μητέρα του μαθητή παύει ασυνείδητα να βιώνεται μόνο ως το συγκεκριμένο πρόσωπο του παρόντος και μπορεί να προσλάβει τα χαρακτηριστικά της δικής της μητέρας που την αξιολογεί. Επανέρχονται τότε μνήμες μιας απαιτητικής μητρικής σχέσης, μέσα στην οποία η ίδια δεν ένιωθε ότι θαυμαζόταν ή αναγνωριζόταν, αλλά ότι υποτιμούνταν όταν δεν ανταποκρινόταν στις προσδοκίες: όταν η σχολική της επίδοση προκαλούσε ντροπή, όταν η μητέρα την κατηγορούσε ότι εξέθετε την οικογένειά της ενώπιον της δασκάλας.

Μέσα σε αυτή τη δυναμική, η δασκάλα μπορεί να αισθανθεί ότι οφείλει να ανταποκριθεί πλήρως στις προσδοκίες και να αποδείξει την επαγγελματική και προσωπική της επάρκεια.

Η εσωτερική επιταγή «Πρέπει να τα καταφέρω· πρέπει να αποδείξω ότι είμαι καλή δασκάλα» μπορεί να οδηγήσει σε αμυντικές αντιδράσεις απέναντι στη μητέρα, όπως ψυχρότητα, αυστηρότητα ή επιθετικότητα. Η δασκάλα ενδέχεται να βιώνει ότι δεν αξιολογείται μόνο ως επαγγελματίας, αλλά ως άνθρωπος. Κατά συνέπεια, μπορεί να φοβάται ότι, αν δεν ανταποκριθεί στο πρότυπο της «τέλειας δασκάλας», θα υποτιμηθεί, θα απαξιωθεί ή θα απορριφθεί από τη μητέρα.

Και δίχως να το καταλάβουν, δύο ενήλικες έχουν φύγει από την πραγματική σχέση. Η μητέρα δεν βρίσκεται πια απέναντι στη δασκάλα. Η δασκάλα δεν βρίσκεται πια απέναντι στη μητέρα. Βρίσκονται μέσα σε παλιές σχέσεις. Αναβιώνουν παλιά τραύματα.

Πού βρίσκεται, όμως, το παιδί όταν οι δύο ενήλικες αρχίζουν να αναβιώνουν, μέσα στη μεταξύ τους σχέση, στοιχεία της προσωπικής τους ιστορίας;

Το ερώτημα αυτό είναι καίριο, καθώς, όταν η δυναμική ανάμεσα στους ενηλίκους κυριαρχείται από τις δικές τους ανεπεξέργαστες εμπειρίες, οι ανάγκες του παιδιού ενδέχεται να απομακρυνθούν από το επίκεντρο. Στο σημείο αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία μια θεμελιώδης έννοια του Winnicott: το holding («κράτημα»). Στην πρώιμη ανάπτυξη, το κράτημα περιλαμβάνει το σύνολο της φροντίδας, της σταθερής παρουσίας και της ασφάλειας που παρέχει η μητέρα στο βρέφος.

Στο σχολείο, το κράτημα διαμορφώνει ένα σταθερό και ψυχικά ασφαλές πλαίσιο, μέσα στο οποίο το παιδί γνωρίζει ότι η δασκάλα παραμένει διαθέσιμη και ότι οι κανόνες εφαρμόζονται με συνέπεια. Σε αυτό το πλαίσιο, μπορεί να πει «δεν κατάλαβα», να κάνει λάθος, να αποτύχει σε ένα διαγώνισμα, να θυμώσει ή να διαφωνήσει, χωρίς να αισθάνεται ότι απειλείται η θέση του στην ομάδα. Με άλλα λόγια, η δυσκολία, ή η αποτυχία, δεν συνεπάγεται απώλεια του αισθήματος του ανήκειν στην τάξη.

Ας φανταστούμε δύο τάξεις.

Στην πρώτη, το παιδί αισθάνεται: «Αν κάνω λάθος, θα με κοροϊδέψουν.» «Αν δεν ξέρω την απάντηση, θα εκτεθώ.» «Αν αποτύχω, θα απογοητεύσω τη δασκάλα.» «Αν είμαι κακός μαθητής, δεν αξίζω.»

Σε μια τέτοια τάξη, μεγάλο μέρος της ψυχικής ενέργειας του παιδιού δεν πηγαίνει στη μάθηση. Πηγαίνει στην άμυνα και την αυτοπροστασία.

Στη δεύτερη τάξη, το παιδί αισθάνεται: «Μπορώ να μην ξέρω.» «Μπορώ να δοκιμάσω.» «Μπορώ να κάνω λάθος.» «Μπορώ να ξαναπροσπαθήσω.» «Η δασκάλα μπορεί να με διορθώσει χωρίς να με απορρίψει.»

Εδώ υπάρχει ένας διαφορετικός ψυχικός χώρος. Η δασκάλα  «κρατάει το παιδί». Και μέσα σε αυτό το περιβάλλον στήριξης μπορεί να συμβεί η μάθηση.

Τότε η δασκάλα μπορεί να γίνει ένας αρκετά καλός ενήλικας μέσα σε ένα αρκετά καλό περιβάλλον. Να κρατά το πλαίσιο. Να αντέχει τη δυσκολία. Να μπορεί να διορθώνει χωρίς να ταπεινώνει. Να θέτει όρια χωρίς να απορρίπτει. Να επιτρέπει την αποτυχία χωρίς να καταρρέει η σχέση.

Το holding δεν σημαίνει: «Δεν θα σε αφήσω ποτέ να δυσκολευτείς.»

Σημαίνει: «Θα είμαι εδώ ενώ δυσκολεύεσαι.»

Σημαίνει: «Ακόμη κι όταν απογοητευτούμε ο ένας από τον άλλον, η σχέση μας μπορεί να συνεχιστεί.» Και αυτό είναι ίσως ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που μπορεί να προσφέρει ένας δάσκαλος.

Δεν χρειάζεται κάθε παιδί να φεύγει κάθε μέρα από την τάξη ενθουσιασμένο.

Δεν χρειάζεται να μην κάνετε ποτέ λάθος.

Χρειάζεται κάτι πιο δύσκολο και ταυτόχρονα πιο ανθρώπινο: να μπορείτε να επιστρέφετε στη σχέση.

Να μπορείτε να πείτε: «Δεν πειράζει που χθες δεν τα κατάφερα όπως θα ήθελα. Μπορώ να προσπαθήσω ξανά.»

Αυτό είναι η απενοχοποίηση της «αρκετά καλής» δασκάλας.

Όχι η απαλλαγή από την ευθύνη. Αλλά η απαλλαγή από την τυραννία της τελειότητας.

Και ίσως αυτό είναι το δώρο του Winnicott στους δασκάλους

Το παιδί δεν χρειάζεται έναν τέλειο ενήλικα.

Χρειάζεται έναν ενήλικα που να μπορεί να είναι αρκετά παρών, αρκετά σταθερός, αρκετά διαθέσιμος και αρκετά ασφαλής ώστε το παιδί να μπορεί να αναπτυχθεί.

Η τέλεια δασκάλα χρειάζεται να αποδεικνύει ότι είναι καλή. Η αρκετά καλή  δεν χρειάζεται να αποδεικνύει την αξία της κάθε μέρα.

Αυτό που μας προσφέρει ο Winnicott δεν είναι μια συνταγή για το πώς να γίνουμε καλύτεροι γονείς, ή καλύτεροι εκπαιδευτικοί. Είναι κάτι πολύ πιο βαθύ: μας επιτρέπει να σκεφτούμε ξανά τι σημαίνει να είμαστε αρκετά καλοί για ένα παιδί.

Η αρκετά καλή μητέρα δεν είναι η μητέρα που δεν κάνει λάθη.

Η «αρκετά καλή δασκάλα» δεν είναι μια μέτρια δασκάλα.

Και στη συνάντηση της μεταβίβασης με την αντιμεταβίβαση συναισθημάτων, όταν η μητέρα φέρνει στη σχέση με την δασκάλα τις δικές της παλιές εμπειρίες και η δασκάλα, με τη σειρά της, φέρνει τη δική της ιστορία, κάπου εκεί, χρειάζεται να σταματήσουμε και να αναρωτηθούμε:

Τι συμβαίνει πραγματικά εδώ;

Τι ανήκει στην μητέρα;
Τι ανήκει στην δασκάλα;
Τι ανήκει στο παιδί;
Και τι είναι αυτό που μεταφέρεται μέσα στη σχέση;

Αυτή η δυνατότητα να σκεφτόμαστε όσα συμβαίνουν ανάμεσά μας και να παραμένουμε σταθεροί στην σχέση, είναι ίσως μια από τις σημαντικότερες μορφές κρατήματος που μπορεί να προσφέρει ένας δάσκαλος.

Δεν χρειάζεται να είμαστε τέλειοι για να είμαστε σημαντικοί.

Γι’ αυτό, ίσως, η ερώτηση δεν είναι: «Είμαι τέλεια δασκάλα;»

Αλλά: «Είμαι αρκετά παρούσα ώστε αυτό το παιδί να μπορεί να υπάρξει, να μάθει και να αναπτυχθεί μαζί μου;»

Και αν η απάντηση δεν είναι πάντοτε «ναι», αυτό δεν σημαίνει αποτυχία.

Σημαίνει ότι είμαστε άνθρωποι.

Και ίσως ακριβώς εκεί βρίσκεται η ουσία της «αρκετά καλής» δασκάλας:

Όχι στην τελειότητα, αλλά στην παρουσία.
Η αρκετά καλή δασκάλα δεν είναι αυτή που δεν θα νιώσει ποτέ θυμό, άγχος, φόβο ή ανεπάρκεια.

Είναι εκείνη που μπορεί να σκεφτεί:

«Γιατί αυτή η μητέρα με κάνει να αισθάνομαι τόσο ανεπαρκής;»

αντί: «Αυτή η μητέρα είναι απαράδεκτη.»

Και ίσως αυτή η μικρή μετατόπιση να είναι τεράστια.

Γιατί ξαναδημιουργεί χώρο για σκέψη. Και όταν υπάρχει χώρος για σκέψη, μπορεί να επιστρέψει στη σχέση και το παιδί.Αρχή φόρμαςΤέλος φόρμας

ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ

Η κατάθλιψη αποτελεί μία από τις πλέον διαδεδομένες και επιβαρυντικές ψυχικές διαταραχές παγκοσμίως, με σημαντικές επιπτώσεις τόσο στο άτομο όσο και στο κοινωνικό σύνολο. Ως κλινική οντότητα, η Μείζων Καταθλιπτική Διαταραχή χαρακτηρίζεται από ένα σύνολο συναισθηματικών, γνωστικών, σωματικών και συμπεριφορικών συμπτωμάτων που διαρκούν για σημαντικό χρονικό διάστημα και οδηγούν σε έκπτωση της λειτουργικότητας του ατόμου. Η κατανόηση της κατάθλιψης απαιτεί μία πολυπαραγοντική προσέγγιση, καθώς εμπλέκονται βιολογικοί, ψυχολογικοί και κοινωνικοί παράγοντες σε μία δυναμική αλληλεπίδραση.

Δρ Βάλια Δροσίτου

Ένας ασφαλής χώρος όπου μπορείς να εκφραστείς δίχως να κρίνεσαι.

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

  Τήνου 71, Πάτημα Χαλανδρίου 152 38, Οικία Νο 6

  +30 694 438 3519

  drossitou@yahoo.gr