ΑΣΥΝΕΙΔΗΤΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΕΣΗ
Όπως εκφράζονται με Εξωλεκτικά Μηνύματα από το Δάσκαλο και το Μαθητή μέσα στη Σχολική Τάξη
Η παιδαγωγική σχέση διαμορφώνεται σε μεγάλο βαθμό από ασυνείδητους ψυχικούς μηχανισμούς που εκφράζονται μέσα από το βλέμμα, τη στάση του σώματος, τις σιωπές και τον τόνο της φωνής. Δάσκαλος και μαθητές μεταφέρουν εξωλεκτικά μηνύματα, προσδοκίες, άγχη και συναισθήματα που επηρεάζουν το κλίμα και τις σχέσεις μέσα στην σχολική τάξη. Η αναγνώριση των ασυνείδητων εξωλεκτικών μηνυμάτων, στη μεταβίβαση συναισθημάτων, στις προβολές, και τις ταυτίσεις, η ενσυναίσθηση και η αυτογνωσία των δασκάλων, ενισχύουν τη μάθηση, την επικοινωνία και την ψυχοκοινωνική ανάπτυξη των μαθητών. Οι ψυχαναλυτικές προσεγγίσεις του Freud, της Melanie Klein, του Bion του Foulkes και του Winnicott προσφέρουν ένα θεωρητικό πλαίσιο για να κατανοήσουμε πώς αυτές οι ασυνείδητες διεργασίες ενεργοποιούνται στην εκπαιδευτική πρακτική και πώς διαμορφώνουν τη λειτουργία της σχολικής τάξης, ως ομάδας.
Από τη δεκαετία του 1960, η παιδαγωγική έρευνα άρχισε να εστιάζει συστηματικά στις επιδράσεις των εκφράσεων του προσώπου και της στάσης του σώματος στην αλληλεπίδραση εκπαιδευτικού–μαθητή. Γνωρίζουμε ότι από την 28η ημέρα της ζωής, το βρέφος «σαρώνει» το πρόσωπο του ενήλικα μέχρι να εντοπίσει τα μάτια, ενώ γύρω στην τέταρτη εβδομάδα μπορεί πλέον να εστιάσει σε αυτά. Η ανταπόκριση στο χαμόγελο, μάλιστα, προέρχεται πρωτίστως από το βλέμμα. Μέσα από αυτά τα δεδομένα γίνεται φανερό ότι στην παιδαγωγική σχέση, το βλέμμα αποκτά κεντρική σημασία: αποκαλύπτει συναισθήματα, ασυνείδητα μηνύματα, προθέσεις, συμπάθεια ή αντιπάθεια, αλλά και στοιχεία όπως αναστολή, πείσμα, άμυνα, φόβο ή επιθετικότητα. Όσο κι αν προσπαθούμε να τα αποκρύψουμε, το βλέμμα και η στάση του σώματος λειτουργούν ως ακούσιοι δείκτες της εσωτερικής μας κατάστασης και επηρεάζουν βαθιά τη δυναμική της σχέσης δασκάλου- μαθητή.
Η ανάγκη του ανθρώπου να ανήκει σε μια ομάδα είναι βαθιά ριζωμένη και εκδηλώνεται έντονα στο πλαίσιο της σχολικής τάξης, η οποία συχνά λειτουργεί, συνειδητά ή ασυνείδητα, σαν μια μικρή θεραπευτική ομάδα. Μέσα σε αυτήν, οι δυναμικές της μεταβίβασης και της αντιμεταβίβασης αποκτούν ιδιαίτερη σημασία: ο μαθητής τείνει να επαναλαμβάνει παλαιότερα συναισθήματα και σχέσεις, μεταφέροντας στον δάσκαλο στοιχεία από τις γονεϊκές φιγούρες του, ενώ ο δάσκαλος, από την πλευρά του, μπορεί να ανταποκρίνεται με δικά του συναισθήματα που προέρχονται από τους σημαντικούς άλλους, ή ακόμη και τον παιδικό εαυτό του στην αντίστοιχη ηλικία. Αυτή η αμοιβαία ψυχική επένδυση, όταν αναγνωρίζεται και νοηματοδοτείται, μπορεί να ενισχύσει τη σχέση, να στηρίξει τη μάθηση και να μετατρέψει την τάξη σε έναν χώρο ανάπτυξης και συναισθηματικής κατανόησης.
Σύμφωνα με τον Freud, κάθε ομάδα χρειάζεται έναν ηγέτη για να συγκροτηθεί ψυχικά. Στο πλαίσιο της σχολικής τάξης, ο δάσκαλος καταλαμβάνει αυτή τη θέση όχι μόνο λειτουργικά αλλά και φαντασιακά. Ενσαρκώνει τον «πρωτογενή πατέρα» της ομάδας, δηλαδή το πρόσωπο που φέρει το κύρος, τη γνώση και την εξουσία. Η θέση αυτή δεν είναι αποτέλεσμα προσωπικών χαρακτηριστικών, αλλά της δομής της ομάδας: οι μαθητές προβάλλουν πάνω του τις εσωτερικευμένες γονεϊκές φιγούρες και τις απαγορεύσεις που τις συνοδεύουν. Έτσι, ο δάσκαλος λειτουργεί ως εξωτερικός εκπρόσωπος του Υπερεγώ, ως εκείνος που θέτει τα όρια, επιβάλλει τον κανόνα και εγγυάται τη σταθερότητα του πλαισίου. Η συνοχή της ομάδας, σύμφωνα με τον Freud, δεν προκύπτει από την αγάπη μεταξύ των μελών, αλλά από την κοινή τους σχέση με τον ηγέτη. Κάθε μαθητής επιθυμεί να είναι ο «αγαπημένος» του δασκάλου, να κατέχει μια προνομιακή θέση στη φαντασία του. Αυτή η επιθυμία οδηγεί σε μια μορφή εξιδανίκευσης: ο δάσκαλος γίνεται το πρότυπο, το σημείο αναφοράς, ο φορέας μιας επιθυμητής ταυτότητας. Τα μέλη της ομάδας ταυτίζονται μεταξύ τους ακριβώς επειδή μοιράζονται την ίδια εξιδανικευμένη σχέση με τον ηγέτη. Η ταύτιση αυτή δεν είναι ισότιμη. Είναι διαμεσολαβημένη από την επιθυμία για εγγύτητα με τον αρχηγό. Η επιθυμία να είναι κανείς ο εκλεκτός του δασκάλου γεννά αναπόφευκτα συναισθήματα ανταγωνισμού και αντιζηλίας. Ο Freud θεωρεί ότι η ομάδα δεν μπορεί να λειτουργήσει αν αυτά τα συναισθήματα παραμείνουν ενεργά. Η λύση που προκύπτει αυθόρμητα μέσα στην ομάδα είναι η απαίτηση για ισότητα: αν δεν μπορεί να υπάρξει ένας πραγματικός ευνοούμενος, τότε κανείς δεν πρέπει να έχει προνομιακή θέση. Η ομάδα επιβάλλει μια φαντασιακή ισοπέδωση των διαφορών, ώστε να μειωθεί η ένταση και να διατηρηθεί η συνοχή. Αυτή η διαδικασία εξηγεί γιατί οι μαθητές συχνά αντιδρούν έντονα σε οποιαδήποτε μορφή «προτίμησης» ή διαφοροποίησης από τον δάσκαλο. Όταν η επιθυμία για ισότητα κυριαρχήσει, οι μαθητές σχηματίζουν μια «αδελφότητα» — μια ομάδα ομοτίμων που ενώνεται απέναντι στην εξουσία του δασκάλου. Η δυναμική αυτή θυμίζει το φροϋδικό σχήμα της «ορδής» όπου τα αδέλφια συμμαχούν για να περιορίσουν τη δύναμη του πατέρα. Στο σχολικό πλαίσιο, αυτό μπορεί να εκδηλωθεί ως συλλογική αντίσταση, χιούμορ, πειθαρχικές δοκιμασίες ή ακόμη και ως άτυποι κανόνες που επιβάλλει η ομάδα για να διατηρήσει την εσωτερική της ισορροπία. Η ομάδα λειτουργεί ως αντίβαρο στην εξουσία του δασκάλου, αλλά ταυτόχρονα εξαρτάται από αυτήν για να διατηρήσει τη δική της συνοχή. Ο εκπαιδευτικός καλείται να διαχειριστεί όχι μόνο τη γνώση αλλά και τις μεταβιβαστικές σχέσεις, τις ταυτίσεις, τις φαντασιώσεις και τις συγκρούσεις που αναδύονται μέσα στην ομάδα. Η επίγνωση αυτών των δυναμικών μπορεί να ενισχύσει την παιδαγωγική πράξη, επιτρέποντας στον εκπαιδευτικό να λειτουργήσει ως σταθερός, αξιόπιστος και δίκαιος ηγέτης.
Παράδειγμα εξωλεκτικού μηνύματος σύμφωνα με τη Φροϊδική θεωρία: Ο δάσκαλος, την ώρα που ένας μαθητής μιλάει χωρίς άδεια, σταματά για λίγο το μάθημα, τον κοιτάζει αυστηρά και σιωπά. Δεν λέει τίποτα, αλλά το βλέμμα και η σιωπή λειτουργούν ως εξωλεκτικό μήνυμα εξουσίας: «Εγώ ορίζω τους κανόνες εδώ». Στην Φροϊδική οπτική ο δάσκαλος ενσαρκώνει τη συμβολική πατρική λειτουργία — τον φορέα του Νόμου. Το βλέμμα και η σιωπή λειτουργούν ως υπενθύμιση της θέσης του στην ιεραρχία της τάξης.
Κάποιος μαθητής όταν ο δάσκαλος τον πλησιάζει για να τον βοηθήσει, σκύβει το κεφάλι, αποφεύγει το βλέμμα και σφίγγει τα χέρια του. Χωρίς να μιλήσει, μεταφέρει ένα εξωλεκτικό μήνυμα: «Σε φοβάμαι – δεν θέλω να με κρίνεις». Αυτή η στάση εκφράζει μεταβίβαση: ο μαθητής δεν αντιδρά στον πραγματικό δάσκαλο, αλλά σε μια εσωτερικευμένη γονεϊκή φιγούρα που φοβάται ότι θα τον απορρίψει ή θα τον τιμωρήσει.
Η Melanie Klein υποστηρίζει ότι στις πρώιμες εμπειρίες του βρέφους, ο μαστός της μητέρας βιώνεται διττά, ως «καλός» και ως «κακός», ανάλογα με το αν ικανοποιεί ή ματαιώνει τις ανάγκες του. Όταν το βρέφος τρέφεται, ανακουφίζεται και νιώθει ασφάλεια, ο μαστός γίνεται το «καλό αντικείμενο» που προσφέρει ζωή, ζεστασιά και ικανοποίηση. Όταν όμως πεινά, πονά ή δεν λαμβάνει την αναμενόμενη φροντίδα, ο μαστός μετατρέπεται στο «κακό αντικείμενο» που στερεί, απογοητεύει και απειλεί. Αυτή η πρώιμη διάσπαση του αντικειμένου αποτελεί θεμέλιο της σχάσης και της προβολής, μηχανισμών που βοηθούν το βρέφος να διαχειριστεί έντονες συναισθηματικές καταστάσεις. Αργότερα, τα σχήματα του καλού και του κακού μαστού μεταφέρονται σε σημαντικές σχέσεις της ζωής, επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο το άτομο βιώνει την παρουσία, την απουσία, τη φροντίδα και τη ματαίωση από τους άλλους. Αυτό το δίπολο σχήμα καλού–κακού αντικειμένου, μεταφέρεται και στον εκπαιδευτικό. Έτσι, ο μαθητής μπορεί να βιώσει τον δάσκαλο ως υποστηρικτικό και «καλό» όταν νιώθει ότι ικανοποιεί τις ανάγκες του — συναισθηματικές ή γνωστικές — ή ως «κακό» όταν αισθάνεται ότι στερεί, απορρίπτει ή ματαιώνει. Στη φαντασιακή αυτή μετατόπιση, ο δάσκαλος αποκτά τη θέση της πανίσχυρης μητέρας που μπορεί να προσφέρει ή να αρνηθεί «τροφή», δηλαδή αναγνώριση, ασφάλεια και δυνατότητα ύπαρξης μέσα στην τάξη. Η ψυχική επιβίωση του μαθητή, σε φαντασιακό επίπεδο, φαίνεται τότε να εξαρτάται από αυτή τη σχέση.
Παράδειγμα σύμφωνα με τη θεωρία της Melany Klain: Ο μαθητής σηκώνει το χέρι του διστακτικά. Ο δάσκαλος, χωρίς να μιλήσει, στρέφει το βλέμμα του αλλού, προσπερνά τον μαθητή και δίνει τον λόγο σε κάποιον άλλον. Αυτό το εξωλεκτικό μήνυμα —η αποφυγή του βλέμματος— μπορεί να βιωθεί από τον μαθητή ως ένδειξη ότι ο δάσκαλος είναι «κακό αντικείμενο»: κάποιος που στερεί, απορρίπτει ή ματαιώνει. Στην κλαϊνική οπτική, ο μαθητής δεν αντιδρά μόνο στο πραγματικό γεγονός, αλλά στο εσωτερικευμένο σχήμα του κακού μαστού που δεν ικανοποιεί τις ανάγκες του.
Στην περίπτωση ενός μαθητή, όταν ο δάσκαλος πλησιάζει το θρανίο για να τον βοηθήσει, εκείνος τραβάει απότομα το τετράδιο προς το μέρος του, σκύβει επάνω του και αποφεύγει το βλέμμα. Αυτό το εξωλεκτικό μήνυμα εκφράζει ότι ο δάσκαλος βιώνεται ως απειλητικό ή ματαιωτικό αντικείμενο. Ο μαθητής, μέσα από τη σχάση, προστατεύει το «καλό αντικείμενο» μέσα του αποσύροντας τον εαυτό του και κρατώντας τον δάσκαλο στη θέση του «κακού». Η αντίδραση δεν αφορά τον πραγματικό δάσκαλο, αλλά μια προβολή: ο μαθητής αποδίδει σε εκείνον δικά του εσωτερικά άγχη και επιθετικά συναισθήματα.
Κατά τον Bion, η ομάδα λειτουργεί σε δύο επίπεδα: το πρώτο είναι οι «τρεις βασικές υποθέσεις» που χαρακτηρίζουν τη λειτουργία της, και το δεύτερο η «ομάδα εργασίας». Ο Bion ταυτοποιεί τις τρεις βασικές υποθέσεις, με αφετηρία τη συναισθηματική εμπειρία της ομάδας, οι οποίες λόγω της έντασης τους, αποτελούν εμπόδιο στην κριτική ικανότητα. Σε πρώτο επίπεδο λειτουργίας της ομάδας, οι 3 «βασικές υποθέσεις» παραπέμπουν στις εξής έννοιες: «την εξάρτηση» όπου η συμμετοχή στην ομάδα καθίσταται αυτοσκοπός, την «επίθεση- φυγή» που οφείλεται στη μη ανοχή της ομάδας απέναντι στην όποια εισαγωγή ξένων στοιχείων, και στο «ζευγάρωμα» όπου στο περιθώριο της ομάδας, κάποια μέλη ταιριάζουν με σκοπό κάτι νέο να προκύψει. Σε δεύτερο επίπεδο λειτουργίας, είναι η «ομάδα εργασίας», που είναι η ώριμη επεξεργασία των δυναμικών της. Η θεωρία του Bion για τις ομάδες μπορεί να μεταφερθεί στην τάξη αν τη δούμε ως ένα ζωντανό σύστημα όπου συνυπάρχουν δύο επίπεδα λειτουργίας: οι «βασικές υποθέσεις», δηλαδή οι ασυνείδητες συναισθηματικές διεργασίες που επηρεάζουν τη συμπεριφορά των μαθητών. Η εξάρτηση, όπου οι μαθητές περιμένουν τα πάντα από τον δάσκαλο ως παντοδύναμη φιγούρα· η πάλη–φυγή, όπου η ομάδα αντιστέκεται, συγκρούεται ή αποσύρεται για να αποφύγει το άγχος της μάθησης και το ζευγάρωμα, όπου οι μαθητές επενδύουν σε δυάδες ή μικρές συμμαχίες με την ελπίδα ότι «κάτι νέο» θα τους σώσει από την ένταση. Αυτές οι ασυνείδητες λειτουργίες, συχνά διαταράσσουν τον στόχο της μάθησης, αλλά όταν ο δάσκαλος τις αναγνωρίζει και τις εμπεριέχει, η ομάδα μπορεί να περάσει στο επίπεδο της «ομάδας εργασίας», που είναι ο συνειδητός στόχος της μάθησης και να λειτουργήσει δημιουργικά, με συνοχή και πραγματική γνωστική επεξεργασία.
Παράδειγμα: Κατά τη διάρκεια ενός απαιτητικού μαθήματος, ο δάσκαλος παρατηρεί ότι η τάξη αρχίζει να ανησυχεί και να «χάνει τη συνοχή της». Χωρίς να μιλήσει, σταθεροποιεί τη στάση του σώματός του, χαμηλώνει ελαφρά τον τόνο της φωνής και μειώνει τον ρυθμό της ομιλίας του. Στο πλαίσιο της θεωρίας του Bion η ομάδα λειτουργώντας με τη βασική υπόθεση της εξάρτησης, αφήνεται στην παντοδύναμη φιγούρα του δασκάλου ο οποίος με τη γλώσσα του σώματος, δείχνει ότι μπορεί να αντέξει την ένταση. Εκείνος αντιστέκεται στην πάλη–φυγή που αρχίζει να ενεργοποιείται και επαναφέρει την ομάδα στο επίπεδο της ομάδας εργασίας μέσω της δικής του ρυθμιστικής λειτουργίας. Από την πλευρά του μαθητή, όταν ο δάσκαλος θέτει μια δύσκολη ερώτηση, εκείνος γέρνει πίσω στην καρέκλα, σταυρώνει τα χέρια και κοιτάζει επίμονα το ταβάνι. Δεν μιλάει, αλλά το σώμα του μεταφέρει ένα μήνυμα: «Δεν συμμετέχω – αποσύρομαι από την ένταση της ομάδας». Αυτή η στάση εκφράζει την είσοδο του μαθητή —και συχνά ολόκληρης της τάξης— στη βασική υπόθεση της φυγής. Το άγχος της μάθησης μετατρέπεται σε αποστασιοποίηση, και το εξωλεκτικό μήνυμα λειτουργεί ως πρόσκληση προς την ομάδα να ακολουθήσει την ίδια κατεύθυνση.
Ο Foulkes ο θεμελιωτής της Ομαδικής Ανάλυσης, βλέπει την ομάδα όχι ως άθροισμα ατόμων, αλλά ως «πλέγμα» αλληλεπιδράσεων, όπου κάθε μέλος επηρεάζει και επηρεάζεται. Ως σύνολο την παρομοιάζει με μια ορχήστρα, όπου όλα τα όργανα έχουν το δικό τους ήχο, αλλά παράγουν μια συνολική αρμονία με το θεραπευτή στο ρόλο του μαέστρου. Ο συντονιστής της ομάδας δεν είναι αυταρχικός καθοδηγητής, αλλά «ενορχηστρωτής»: κάποιος που ρυθμίζει τον ρυθμό, δίνει τον τόνο, κρατά τη συνοχή και επιτρέπει στα μέλη να ακούσουν το ένα το άλλο. Η ομάδα λειτουργεί μέσα από ένα ομαδικό πεδίο, τη «μήτρα» (matrix), ένα κοινό ψυχικό χώρο, όπου κυριαρχούν συναισθήματα, φαντασιώσεις, άγχη και προσδοκίες. Ο Foulkes θα έλεγε ότι η «φωνή» της ομάδας δεν είναι ποτέ, μόνο του ενός παιδιού. Κάθε έκφραση είναι προϊόν της μήτρας. Έτσι, όταν ένα παιδί κάνει μια ειρωνική παρατήρηση, συχνά δεν μιλά μόνο για τον εαυτό του, αλλά εκφράζει μια ένταση που κυκλοφορεί στην ομάδα. Ο δάσκαλος ως ενορχηστρωτής, μπορεί να το αναγνωρίσει και να το μετατρέψει σε υλικό για σκέψη. Με αυτόν τον τρόπο, βοηθά την ομάδα να αποκτήσει επίγνωση του ίδιου της του πεδίου. Όπως ο μαέστρος δεν παίζει ο ίδιος όλα τα όργανα, αλλά τα διευθύνει ώστε να παραχθεί μελωδία, έτσι και ο δάσκαλος δημιουργεί τις συνθήκες ώστε η ομάδα να λειτουργήσει με αρμονία, ρυθμό και αμοιβαία ακρόαση.
Παράδειγμα σύμφωνα με τη θεωρία του Foulkes: Κατά τη διάρκεια του μαθήματος ένας μαθητής αρχίζει να διακόπτει τους άλλους, να γελά ειρωνικά και να πετά μικρά σχόλια. Οι συμμαθητές του ενοχλούνται και μερικοί σιωπούν. Ο δάσκαλος παρατηρεί ότι πριν από αυτή τη συμπεριφορά, η τάξη ήταν αρκετά σιωπηλή και διστακτική. Κανείς δεν τολμούσε να μιλήσει. Ο μαθητής που τώρα κάνει αστεία, ίσως εκφράζει ασυνείδητα την ένταση, ή την αμηχανία που υπάρχει στην ομάδα. Με άλλα λόγια, γίνεται ο «εκφραστής» μιας συλλογικής δυσφορίας. Αντί να τον διακόψει έντονα, ο δάσκαλος αντιδρά εξωλεκτικά. Στρέφει το σώμα του προς τον μαθητή, κάνει μια μικρή παύση και τον κοιτά σταθερά αλλά ήρεμα. Δεν υπάρχει θυμός στο βλέμμα του, αλλά μια μορφή αναγνώρισης, σαν να λέει «σε βλέπω». Με αυτή τη στάση μειώνει την ένταση, χωρίς να διακόψει τη ροή της ομάδας. Ο μαθητής συνήθως αντιλαμβάνεται το μήνυμα και σταματά. Ο δάσκαλος λειτούργησε σαν ορχηστρωτής της ομάδας. Δεν προσπάθησε να ελέγξει τον μαθητή, αλλά να καταλάβει τι εκφράζει μέσα από αυτό. Με την εξωλεκτική του στάση: την παύση, το βλέμμα, και την ήρεμη παρουσία, λειτούργησε ως ρυθμιστής της «μήτρας» της τάξης.
Σύμφωνα με τον Winnicott, ο ρόλος του δασκάλου και η δυναμική της τάξης αποτελούν προεκτάσεις της ιδέας της «οικογένειας». Η κεντρική του έννοια, η «αρκετά καλή μητέρα», δεν αφορά την τελειότητα αλλά την επαρκή προσαρμογή στις ανάγκες του βρέφους: προσφέρει holding (ψυχικό κράτημα), handling (φροντίδα και κατάλληλο χειρισμό) και object-presenting (παρουσία -σταθερότητα αντικειμένου), ενώ επιτρέπει σταδιακά τη ματαίωση, ώστε το παιδί να αναπτύξει τον δικό του ψυχισμό και να δημιουργήσει τον μεταβατικό χώρο του παιχνιδιού και της φαντασίας. Οι λειτουργίες αυτές μπορούν να μεταφερθούν σε κάθε πλαίσιο που προϋποθέτει ανάπτυξη και ωρίμανση — όπως η σχολική τάξη. Ο δάσκαλος, όπως και η «αρκετά καλή μητέρα», δεν χρειάζεται να είναι τέλειος, χρειάζεται να είναι αρκετά καλός ώστε να προσφέρει σταθερότητα, όρια και συναισθηματική διαθεσιμότητα, δημιουργώντας ένα περιβάλλον όπου ο μαθητής νιώθει ότι «κρατείται» και εμπεριέχεται. Παράλληλα, δείχνει ευαισθησία στις ανάγκες του μαθητή, ρυθμίζει τον ρυθμό και τις απαιτήσεις της μάθησης χωρίς υπερπροστασία και παρουσιάζει τον κόσμο της γνώσης με τρόπο αφομοιώσιμο. Ο αρκετά καλός δάσκαλος δεν επιβάλλει τη δική του πραγματικότητα, αλλά συνοδεύει τον μαθητή στη δική του ανακάλυψη, επιτρέποντας την απογοήτευση, ενθαρρύνοντας την ανάληψη ευθύνης και βοηθώντας τον να αντέξει το λάθος και την αβεβαιότητα — στοιχεία απαραίτητα για την ανάπτυξη της σκέψης, της αυτονομίας και της δημιουργικότητας.
Παράδειγμα σύμφωνα με τη θεωρία του Winnicot: Ένας μαθητής δυσκολεύεται να ξεκινήσει μια άσκηση και δείχνει αγχωμένος. Ο δάσκαλος πλησιάζει ήρεμα, σκύβει ελαφρά στο ύψος του, τοποθετεί το χέρι του απαλά στην άκρη του θρανίου (όχι πάνω στο παιδί) και παραμένει για λίγα δευτερόλεπτα σιωπηλός, με ένα σταθερό, ζεστό βλέμμα. Χωρίς να πει λέξη, το σώμα του δασκάλου μεταφέρει το μήνυμα: «Είμαι εδώ, σε κρατώ ψυχικά, δεν σε πιέζω, μπορείς να δοκιμάσεις». Αυτό είναι holding σε εξωλεκτική μορφή: ο δάσκαλος προσφέρει σταθερότητα, ρύθμιση και συναισθηματικό χώρο, μέσα στον οποίο το παιδί μπορεί να σκεφτεί και να λειτουργήσει χωρίς να κατακλύζεται από άγχος.
Σε άλλη περίπτωση, όταν ο δάσκαλος δίνει μια δύσκολη δραστηριότητα, ο μαθητής, πριν καν την ξεκινήσει, γυρίζει το σώμα του προς τον δάσκαλο, τον κοιτάζει για μια στιγμή με ένα βλέμμα αναζήτησης, και μετά σκύβει στο τετράδιο. Το εξωλεκτικό μήνυμα είναι: «Χρειάζομαι να νιώσω ότι με βλέπεις, για να μπορέσω να προχωρήσω». Αυτό δείχνει την ανάγκη του παιδιού για την παρουσία του αντικειμένου object-presenting και για μια μορφή “handling” ψυχικού «κρατήματος» που θα του επιτρέψει να μπει στον μεταβατικό χώρο της μάθησης. Το παιδί ζητά, την επιβεβαίωση ότι ο ενήλικας είναι διαθέσιμος και σταθερός.
Στην παιδαγωγική σχέση η προσδοκία του δασκάλου λειτουργεί ως ασυνείδητος μηχανισμός που ονομάζεται αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Είναι γνωστή ως το φαινόμενο του Πυγμαλίωνα στο σχολείο. Ο μύθος αναφέρεται στον γλύπτη Πυγμαλίωνα ο οποίος φιλοτέχνησε ένα άγαλμα της Αφροδίτης από ελεφαντόδοντο. Ήταν τόσο τέλειο που ζήτησε από τη θεά να του δώσει πνοή. Την ιδανική αυτή γυναίκα την ονόμασε Γαλάτεια και την νυμφεύθηκε. Το 1968 οι ψυχολόγοι-ερευνητές Rosenthal και Jacobson, διάλεξαν τυχαία 18 τάξεις ενός δημόσιου δημοτικού σχολείου στο Σικάγο, στο οποίο φοιτούσαν παιδιά λαϊκών στρωμάτων. Με κάποιο υποτιθέμενο τεστ, που στην πραγματικότητα ήταν τεστ νοημοσύνης, έχρισαν το 20% των μαθητών ως εξαιρετικά ευφυείς και είπαν στους δασκάλους ότι στους επόμενους 8 μήνες που θα έληγε η σχολική χρονιά θα αρίστευαν, διότι φάνηκε στο τεστ ότι αυτά τα παιδιά έμελλαν να γίνουν ιδιοφυίες. Στους 8 μήνες οι μαθητές είχαν εξαιρετική πρόοδο και διαπιστώθηκε μια σημαντική αύξηση του νοητικού τους πηλίκου, που διατηρήθηκε και στα επόμενα 2 χρόνια που επανέλαβαν την έρευνα. Όταν ζήτησαν από τους δασκάλους να περιγράψουν τους μαθητές τους στην τάξη, αυτοί σκιαγράφησαν πορτραίτα παιδιών με εξυπνάδα, ενδιαφέρον για το μάθημα, παιδιών δηλαδή εντελώς διαφορετικών από τους μαθητές που είχαν συνήθως. Το φαινόμενο αυτό που αποδίδεται στην ψυχολογία με τον όρο «αυτοεκπληρούμενη προφητεία» σημαίνει ότι η προσδοκία του δασκάλου λειτουργεί ως ένας ισχυρός ψυχικός παράγοντας που διαμορφώνει τόσο τη δική του στάση όσο και τη συμπεριφορά του μαθητή. Όταν ο δάσκαλος, επενδύει θετικά σε έναν μαθητή, του προσφέρει περισσότερη προσοχή, χρόνο και φροντίδα. Ο μαθητής, νιώθοντας ότι αποτελεί αντικείμενο ιδιαίτερης σημασίας, τείνει να ανταποκρίνεται στη θετική αυτή επένδυση και να συμπεριφέρεται σύμφωνα με την προσδοκία που του αποδίδεται. Παράλληλα, ο δάσκαλος βλέπει στον μαθητή μια αντανάκλαση της δικής του αυτοεικόνας: ο «καλός» μαθητής ενισχύει τον ναρκισσισμό του, επιβεβαιώνει την αίσθηση επάρκειας και αποτελεσματικότητάς του, και έτσι ο δάσκαλος —συχνά ασυνείδητα— τον οδηγεί σε ακόμη υψηλότερη επίδοση. Αντίθετα, ο μαθητής που καθρεφτίζει μια ανεπιθύμητη, αδύναμη ή αποτυχημένη πλευρά του εαυτού του, μπορεί να προκαλέσει αποστροφή, αποστασιοποίηση ή υποτίμηση. Σε αυτή την περίπτωση, η αρνητική ναρκισσιστική αντίδραση του δασκάλου οδηγεί τον μαθητή σε χαμηλότερη επίδοση, επιβεβαιώνοντας έναν φαύλο κύκλο. Έτσι, η δυναμική της προσδοκίας δεν είναι μόνο παιδαγωγική, αλλά βαθιά ψυχική, καθώς συνδέεται με τον ναρκισσισμό του δασκάλου και επηρεάζει καθοριστικά την παιδαγωγική σχέση.
Οι προσδοκίες του δασκάλου ασκούν καθοριστική επίδραση στη συμπεριφορά και στην επίδοση των μαθητών, καθώς, διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο εκείνος σχετίζεται με τον καθένα, δίνοντάς τους ασυνείδητα, ανάλογα εξωλεκτικά- λανθάνοντα μηνύματα. Οι μαθητές που θεωρεί «αδύναμους» ή «προβληματικούς» τείνουν να γίνονται αποδέκτες λιγότερης προσοχής και φροντίδας: Ο δάσκαλος μπορεί να τους τοποθετεί στα πίσω θρανία, να τους αντιμετωπίζει ως μια ξεχωριστή «ομάδα», να τους απευθύνει λιγότερες ερωτήσεις, ή να αποφεύγει να τους υποστηρίξει όταν δυσκολεύονται να απαντήσουν. Συχνά αποστρέφει το βλέμμα του, τους επικρίνει συχνότερα για τα λάθη τους και τους επαινεί λιγότερο ακόμη και όταν ανταποκρίνονται σωστά, ενώ παράλληλα μειώνει τις απαιτήσεις του από αυτούς. Ακόμη και το χαμόγελο που μπορεί να εκφράζει ειρωνεία, αμηχανία ή επιλεκτική συμπάθεια, λειτουργεί ως μη λεκτικός δείκτης διαφοροποιημένης στάσης. Στις δύσκολες ερωτήσεις, ο δάσκαλος στρέφει συχνά το βλέμμα αποκλειστικά προς τους «καλούς» μαθητές, μεταδίδοντας στους πιο αδύναμους το μήνυμα ότι δεν αναμένεται να συμμετάσχουν. Αυτές οι στάσεις, αν και ανεπαίσθητες και ασυνείδητες, συγκροτούν ένα κλίμα χαμηλών προσδοκιών, που ενισχύει τον φαύλο κύκλο της μειωμένης επίδοσης.
Από τις εμπειρίες εκπαιδευτικών ως προς τη σχέση με τους μαθητές τους, όπως τις μοιράστηκαν στις βιωματικές ομάδες των μαθημάτων ζωής στο σχολείο σταχυολογώ κάποιες παρατηρήσεις:
Παραδέχονται ότι υπάρχουν παιδιά που τα συμπαθούν περισσότερο από άλλα, ενώ υπάρχουν και παιδιά που δεν τα συμπαθούν καθόλου. «Έχω παρατηρήσει» λέει κάποια δασκάλα ότι «αυτό δε σχετίζεται απαραίτητα με τη συμπεριφορά τους, αλλά με τις προβολές που κάνω εγώ πάνω τους. Σε καμία περίπτωση δε σχετίζεται με τις επιδόσεις τους. Πιο συγκεκριμένα, είμαι πολύ πιο αυστηρή και σκληρή με τα παιδιά που σε αυτά βλέπω τα χαρακτηριστικά που δε μου αρέσουν στον εαυτό μου. Ενώ είμαι πολύ πιο ευνοϊκά προδιατεθειμένη απέναντι σε παιδιά, που είτε είναι τελείως διαφορετικά από εμένα, ή έχουν χαρακτηριστικά που θεωρώ καλά και στον εαυτό μου. Εξ αιτίας της ανάγκης μου να είμαι αρεστή και να με θαυμάζουν, αλλά και να είναι όλοι ευχαριστημένοι μαζί μου, κάνω στρατηγικές κινήσεις για να ευχαριστήσω τους μαθητές μου (παίζουμε ένα παιχνίδι που τους αρέσει κλπ) γιατί θέλω να με συμπαθούν. Ή κάνω τον ηθοποιό. Αυτό μερικές φορές είναι προβληματικό, αφενός γιατί τους δίνω παραπάνω εξουσία από όση τους αναλογεί, χάνονται τα όρια και μετά για να το «μαζέψω» ταλαιπωρούμαι πολύ, αλλά και αφετέρου, διότι γίνομαι μετά «ζητιάνα» αποδοχής και αναρωτιέμαι αν πραγματικά με αγαπούν γιατί είμαι καλή δασκάλα, ή επειδή τους κάνω τα χατίρια». Εδώ βλέπουμε ότι η δασκάλα προβάλει στους μαθητές της δικά της ναρκισσιστικά κομμάτια που όμως δε διστάζει να παραδεχθεί.
«Έχω παρατηρήσει λέει ένας εκπαιδευτικός ότι αν ένα παιδί είναι πολύ χαριτωμένο, ή όμορφο, είναι πολύ πιο εύκολο να του δείξεις επιείκεια, ακόμα κι αν είναι ζωηρό, ή δεν υπακούει τους κανόνες.» «Τα παιδιά πάλι που νιώθουν άβολα με το σώμα τους, ή δεν είναι όμορφα νιώθουν πολύ άσχημα όταν όλη η τάξη τους κοιτάει, και μπορεί να αντιδράσουν αρνητικά και να ντρέπονται εάν τα σηκώσω στον πίνακα». Πράγματι η εμφάνιση του προσώπου και οι εκφράσεις ασκούν πολύ ισχυρή επίδραση στο πώς κρίνουμε τους ανθρώπους. Έρευνες έχουν δείξει ότι η εμφάνιση του μαθητή επηρεάζει ανάλογα την ανταπόκριση του δασκάλου, ως προς τη συμπεριφορά ή την επίδοσή του.
Το πώς θα πάει η μέρα εξαρτάται λέει μια δασκάλα από τη δική της διάθεση. Τα παιδιά, λέει, έχουν κεραίες. «Εάν πάω στο σχολείο με κακή διάθεση και εκνευρισμό, είναι λες και το «μυρίζονται» και κάνουν ότι μπορούν για να με κάνουν έξαλλη, λες και με εκδικούνται που τόλμησα να πάω στην τάξη με νεύρα. Αν έχω καλή διάθεση, αφενός έχω περισσότερη υπομονή, αφετέρου η διάθεσή μου μεταδίδεται στα παιδιά και η μέρα πάει καλύτερα».
Μία εκπαιδευτικός λέει ότι χρησιμοποιεί την ακίνητη σιωπή, συνήθως στην έναρξη του μαθήματος, για να την προσέξουν.
Άλλη παραδέχεται ότι το άγγιγμα έχει ισχυρή συγκινησιακή διάσταση. Αν πιάσει πχ το μπράτσο του μαθητή για να τον οδηγήσει στο θρανίο, εισπράττεται από εκείνον ως επιβολή και αντιδρά συνήθως επιθετικά.
Η συνειδητοποίηση της σημαντικής αξίας της δυναμικής της ομάδας όπως την βίωσε μια εκπαιδευτικός κατά τη διάρκεια των συνεδριών μας στις βιωματικές ομάδες, την οδήγησε στο να βάζει τους μαθητές της σε κύκλο, την τελευταία ώρα της Παρασκευής και να συζητούν όλα τα προβλήματα που είχαν προκύψει στη διάρκεια της εβδομάδας. Είχε εξαιρετικά αποτελέσματα ως προς τη σύσφιξη των σχέσεων των παιδιών σε μια τάξη με έντονες συγκρούσεις και ανταγωνισμό, και την αντίληψη της τάξης ως ομάδα.
Συνοψίζοντας, η θεώρηση της παιδαγωγικής σχέσης μέσα από την ψυχαναλυτική ματιά, αναδεικνύει ότι οι εκπαιδευτικοί, όπως και οι γονείς, δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν την αμφιθυμία, που αναπόφευκτα χαρακτηρίζει τα συναισθήματά τους απέναντι στους μαθητές. Η ύπαρξη τόσο θετικών όσο και αρνητικών συναισθημάτων, αποτελεί δομικό στοιχείο κάθε ανθρώπινης σχέσης, ωστόσο συχνά παραμένει ασυνείδητη και αποδίδεται ευκολότερα στα χαρακτηριστικά των μαθητών, ή στη «δυσκολία» της τάξης. Αν και ο Freud είχε επισημάνει ότι μια υγιής κοινωνία θα απαιτούσε από τους εκπαιδευτικούς να περάσουν από το ντιβάνι του ψυχαναλυτή, το ουσιαστικό ζητούμενο δεν είναι η θεραπεία, αλλά η καλλιέργεια επαγγελματικής αυτογνωσίας: η επίγνωση των προβολών, των προσδοκιών, των φόβων, των αμυνών και των αντιμεταβιβαστικών αντιδράσεων, που διαμορφώνουν την καθημερινή παιδαγωγική πρακτική.
Ο εκπαιδευτικός που αναγνωρίζει αυτές τις ασυνείδητες διεργασίες, μπορεί να λειτουργήσει με μεγαλύτερη ευελιξία και ενσυναίσθηση, να διορθώσει τα αναπόφευκτα λάθη, να θέσει όρια και να προσφέρει ένα περιβάλλον συναισθηματικής ασφάλειας. Η στάση αυτή συνδέεται με όσα περιγράφουν ο Φρόιντ για την επιθυμία των μαθητών για εγγύτητα με τον αρχηγό-δάσκαλο, ο Foulkes για την δεξιότητα του εκπαιδευτικού να δημιουργεί τις συνθήκες ώστε η ομάδα να λειτουργήσει με αρμονία και ρυθμό, η Klein για τον δάσκαλο ως καλό ή κακό αντικείμενο, και την επεξεργασία της αμφιθυμίας του μαθητή και ο Winnicott για τον ρόλο του «αρκετά καλού» ενήλικα εκπαιδευτικού, που επιτρέπει στον μαθητή να αναπτύξει τον δικό του ψυχισμό.
Οι εκπαιδευτικοί που δεν φοβούνται να απομυθοποιήσουν την αυθεντία τους, που χρησιμοποιούν το χιούμορ και αναγνωρίζουν τα λάθη τους, συμβάλλουν ουσιαστικά στη διαμόρφωση μιας υγιούς μαθησιακής κοινότητας. Οι μαθητές αποκτούν μια πιο ρεαλιστική εικόνα για τον εαυτό τους και για τον ενήλικα που τους καθοδηγεί.
Αρκεί ο εκπαιδευτικός να δημιουργήσει ένα χώρο όπου ο μαθητής μπορεί να σκεφτεί, να δοκιμάσει, να αποτύχει και να αναπτυχθεί. Η ουσιαστική συμβολή του δεν βρίσκεται στην απόλυτη γνώση, αλλά στη μετάδοση του πάθους για την ανακάλυψη της γνώσης και στη δυνατότητα να καθιστά την καθημερινότητα των μαθητών βιώσιμη, νοηματοδοτημένη και ψυχικά υποστηρικτική. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο ρόλος του δασκάλου ως ηγέτη της ομάδας της τάξης, έγκειται στο να έχει την ωριμότητα να επιτρέψει στους μαθητές του να αυτονομηθούν, και να συνειδητοποιήσουν ότι, η μάθηση είναι δική τους υποχρέωση και αναγκαιότητα, ώστε να καταφέρουν να την μετατρέψουν σε δημιουργία και να βιώσουν την απόλαυση της κατάκτησής της.