ΑΡΚΕΤΑ ΚΑΛΗ ΜΗΤΕΡΑ ΑΡΚΕΤΑ ΚΑΛΗ ΔΑΣΚΑΛΑ
Μεταβίβαση και Αντιμεταβίβαση Συναισθημάτων στην σχέση Γονέα Εκπαιδευτικού
Διάφοροι παράγοντες συνέβαλαν στη διαμόρφωση της αντίληψης ότι, η εκπαίδευση είναι ένας κατεξοχήν γυναικείος τομέας, οδηγώντας στην καθιέρωση της εικόνας της γυναίκας δασκάλας ως μίας «αγγελικής φιγούρας στοργικής μητέρας». Η διδασκαλία θεωρήθηκε φυσική προέκταση του μητρικού ενστίκτου. Στο παρελθόν, τα Διδασκαλεία προσέφεραν στις γυναίκες από μεσαία ή χαμηλά στρώματα, μία από τις λίγες κοινωνικά αποδεκτές και αξιοπρεπείς επαγγελματικές διεξόδους. Έφτασε να υποτιμάται ο φόρτος εργασίας, με την εσφαλμένη αντίληψη ότι το επάγγελμα του εκπαιδευτικού ταιριάζει στις γυναίκες, αποκλειστικά λόγω του ωραρίου. Σύμφωνα με τη Eurostat, μέχρι σήμερα, τα ποσοστά των γυναικών στην εκπαίδευση παραμένουν εξαιρετικά υψηλά, ξεπερνώντας συχνά το 85 με 90%.
Στην πρώιμη φάση, από την γέννηση μέχρι τους 8 περίπου μήνες, το βρέφος βρίσκεται σε κατάσταση απόλυτης ψυχικής και σωματικής εξάρτησης από την μητέρα, δίχως να διαθέτει ακόμη πλήρως συγκροτημένη αίσθηση του εαυτού ως ξεχωριστής οντότητας. Ζει με την μητέρα μια συμβιωτική σχέση, μία συγχώνευση. Αισθάνεται ότι η μητέρα είναι προέκταση του εαυτού του. Εκείνη, με τη σταθερή φροντίδα της, καλύπτει όλες τις συναισθηματικές και σωματικές ανάγκες του. Καθώς η ανάπτυξη του βρέφους προχωρά, η σχέση με την μητέρα μετακινείται από την αρχική συγχώνευση, προς την σταδιακή αναγνώριση εκ μέρους του, ότι η μητέρα είναι ένα διακριτό πρόσωπο. Αρχίζει να αντιλαμβάνεται ότι κι εκείνη διαθέτει δικό της σώμα και όρια και έχει τις δικές της ανάγκες. Η διαδικασία αυτή της διαφοροποίησης και εξατομίκευσης δεν επιτυγχάνεται μέσω μιας απότομης απομάκρυνσης της μητέρας, αλλά μέσα από μια σταδιακή μεταβολή της διαθεσιμότητάς της.
Ο Winnicott παιδίατρος, παιδοψυχίατρος και ψυχαναλυτής, το 1973 απενοχοποίησε την μητέρα από την ιδέα της τελειότητας. Καθιέρωσε τον όρο good enough mother: αρκετά καλή μητέρα, εννοώντας ότι η μητέρα δεν χρειάζεται να είναι τέλεια, αλλά αρκετά καλή, και αυτό ήδη είναι αρκετό.
Με την έννοια της «αρκετά καλής μητέρας» ο Winnicott έκανε κάτι πραγματικά ρηξικέλευθο για την εποχή του: μετέφερε το βάρος από την κοινωνική απαίτηση της τελειότητας της μητέρας, στην ικανότητα να ανταποκρίνεται επαρκώς, και σταδιακά να αποτυγχάνει, με τρόπο που το παιδί μπορεί να αντέξει.
Η αρκετά καλή μητέρα αφοσιωμένη αρχικά στο παιδί της, σταδιακά αρχίζει να μην σπεύδει να ανταποκριθεί απόλυτα σε όλες τις ανάγκες του. Θα υπάρξουν ματαιώσεις στο βρέφος, κι εκείνο μέσα σε ένα αρκετά ασφαλές περιβάλλον, θα μπορέσει εν τέλει να τις αντέξει διότι ξέρει πια ότι η μητέρα δεν απομακρύνεται και χάνεται, αλλά πάντα επιστρέφει,. Αυτό δεν είναι αποτυχία της μητέρας. Είναι μέρος της ανάπτυξης του παιδιού. Πρέπει κάποια στιγμή, με την βοήθεια της αρκετά καλής μητέρας να ανακαλύψει ότι η πραγματικότητα δεν είναι φτιαγμένη αποκλειστικά γύρω από τις ανάγκες του. Και ίσως αυτή η λέξη, το «αρκετά», να είναι μία από τις πιο απενοχοποιητικές λέξεις που μπορούμε να δώσουμε σε έναν άνθρωπο που φροντίζει ένα παιδί. Γιατί το «αρκετά» δεν σημαίνει μέτριο ή λίγο, δεν σημαίνει προχειρότητα, ή αδιαφορία. Σημαίνει ότι η ανθρώπινη φροντίδα δεν χρειάζεται να είναι τέλεια για να είναι αναπτυξιακά πολύτιμη.
Θα ήθελα να κάνω τώρα μια ερώτηση:
Μήπως μπορούμε να μιλήσουμε αντίστοιχα και για τη δασκάλα; Μήπως δίπλα στην απενοχοποιητική για τις μητέρες έννοια του Winnicot, «αρκετά καλή μητέρα» να τοποθετήσουμε την απενοχοποιητική για τις δασκάλες πρόταση «αρκετά καλή δασκάλα»;
Και εδώ θα ήθελα να μεταφέρω το ερώτημα στην ελληνική εκπαίδευση :
Η δασκάλα βρίσκεται μπροστά σε μια πολύ μεγάλη απαίτηση. Πρέπει να διδάσκει. Να οργανώνει. Να αξιολογεί. Να διαχειρίζεται τη συμπεριφορά. Να καταλαβαίνει. Να αντιμετωπίζει τις μαθησιακές δυσκολίες. Να επικοινωνεί με τους γονείς. Να γίνεται η ίδια γονιός. Να γίνεται ψυχολόγος. Να συνεργάζεται με συναδέλφους. Να διαχειρίζεται συγκρούσεις. Να είναι πάντα διαθέσιμη. Να είναι δίκαιη. Να είναι ψύχραιμη. Να εμπνέει. Και, τις περισσότερες φορές, να είναι όλα αυτά ταυτόχρονα.
Σαν να της ζητάμε να είναι ένας τέλειος ενήλικας.
Όμως όπως το παιδί δεν χρειάζεται την τέλεια μητέρα, έτσι και μέσα στο σχολείο δεν χρειάζεται την τέλεια δασκάλα. Χρειάζεται έναν αρκετά καλό ενήλικα. Έναν ενήλικα που είναι εκεί. Που μπορεί να αναγνωρίσει το λάθος του, ως ώριμος άνθρωπος. Που μπορεί να πει: «Σήμερα δεν το χειρίστηκα καλά», και να επιστρέψει την επόμενη μέρα. Αυτό είναι πολύ σημαντικό, γιατί η ασφάλεια δεν δημιουργείται από την τελειότητα. Δημιουργείται από τη συνέχεια.
Ο όρος «μεταβίβαση συναισθημάτων» αναφέρεται στη διεργασία μέσω της οποίας προγενέστερες συναισθηματικές εμπειρίες και σχέσεις, ενεργοποιούνται και μεταφέρονται σε μια παρούσα διαπροσωπική σχέση. Υπό αυτή την οπτική, η σχέση μεταξύ δασκάλας και μητέρας αποκτά μια ψυχική πολυπλοκότητα: η μητέρα δεν εισπράττει πάντοτε τη δασκάλα αποκλειστικά ως το συγκεκριμένο πρόσωπο που βρίσκεται απέναντί της. Αντίστοιχα, η δασκάλα δεν προσλαμβάνει πάντοτε τη μητέρα αποκλειστικά ως το συγκεκριμένο πρόσωπο με το οποίο αλληλεπιδρά στο παρόν.
Μέσα στις σχέσεις μας κουβαλάμε προηγούμενες σχέσεις. Έτσι μια μητέρα μπορεί, ασυνείδητα, να βλέπει στη δασκάλα κάτι από τη δική της παλιά δασκάλα. Εκείνη που κάποτε την επιβράβευε ή εκείνη που την έκανε να φοβάται. Ή την απαιτητική δασκάλα, μπροστά στην οποία έπρεπε να είναι πάντα καλή, αλλά δεν τα κατάφερνε.
Και τότε η ερώτηση της μητέρας :
«Πώς τα πάει το παιδί μου;» μπορεί να περιέχει και μια δεύτερη ερώτηση: «Είναι καλό παιδί;» Και ακόμη πιο βαθιά και ασυνείδητα: «Είμαι εγώ καλό παιδί; Με αγαπάει η δασκάλα όπως είμαι;»
Όταν το παιδί έχει καλή επίδοση, η συνάντηση της μητέρας με τη δασκάλα μπορεί να είναι μια ευχάριστη συνάντηση. Γιατί; Μπορεί φυσικά να ενδιαφέρεται πραγματικά για την πρόοδό του. Αλλά, σε ένα μεταβιβαστικό επίπεδο όταν ακούει από τη δασκάλα: «Το παιδί σας τα πηγαίνει πολύ καλά.» «Είναι καλό παιδί, υπεύθυνο, έχει πολλές ικανότητες.» μπορεί ασυνείδητα να αναζητά να ακούσει: «Εσύ είσαι καλή» Μεταβιβάζει τώρα τα συναισθήματα που είχε προς την δική της δασκάλα, η οποία γίνεται ασυνείδητα, η αξιολογούσα φιγούρα. Και η επιβεβαίωση της δασκάλας ότι το παιδί της είναι καλό μπορεί να λειτουργήσει και για την ίδια: «Είμαι καλό παιδί και εν τέλει, είμαι καλή μητέρα.»
Αλλά τι γίνεται όταν το παιδί έχει κακή επίδοση; Ο προβληματισμός των δασκάλων αφορά στο ότι συνήθως έρχονται για ενημέρωση οι γονείς των καλών μαθητών, ενώ των κακών μαθητών, που κυρίως αυτοί οι γονείς πρέπει να ενημερωθούν ώστε να βοηθήσουν το παιδί τους, δεν έρχονται συχνά, έως και καθόλου. Διότι η συνάντηση δασκάλας μητέρας μπορεί να γίνει απειλητική. Γιατί δεν σημαίνει πλέον μόνο: «Ας δούμε τι χρειάζεται το παιδί μου.» Μπορεί ασυνείδητα να σημαίνει: «Τώρα θα κριθώ εγώ.» Η μητέρα μπορεί να νιώθει σαν το παιδί που κάποτε στεκόταν μπροστά στη δασκάλα και επιθυμούσε να ακούσει: «Είσαι καλή, μπράβο σου που προσπαθείς, όμως άκουγε «δεν διαβάζεις αρκετά, έχεις μείνει πίσω» Έτσι όταν ακούει: «Το παιδί σας δεν τα πάει καλά, είναι αδιάφορο για τα μαθήματα, χρειάζεται να διαβάζει περισσότερο γιατί έχει μείνει πολύ πίσω στην τάξη, ίσως ασυνείδητα να ακούει: «Εσύ δεν είσαι καλό παιδί» και κατ΄επέκταση: «Εσύ δεν είσαι καλή μητέρα.» Εκείνη τη στιγμή αισθάνεται ντροπή, άγχος, θυμό, και δεν τολμά ξανά να βρεθεί μπροστά στην δασκάλα του παιδιού της, γιατί θα νιώσει ότι κρίνεται η ίδια και βγαίνει ανεπαρκής.
Ας γυρίσουμε τη σκηνή. Η δασκάλα τώρα βρίσκεται στην άλλη πλευρά.
Μια μητέρα έρχεται πολύ απαιτητική. Ρωτά συνεχώς. Θέλει εξηγήσεις. Αμφισβητεί. Συγκρίνει. Ζητά περισσότερα από τη δασκάλα: να φροντίσει ώστε το παιδί της να έχει περισσότερη προσοχή, εξατομίκευση, καλύτερη επίδοση, και να της επιρρίπτει ευθύνες που δεν το κάνει. Η μητέρα μπορεί να προσδοκά από τη δασκάλα κάτι που μοιάζει με: «Να αναγνωρίζεις το παιδί μου, να το καταλαβαίνεις, να το προστατεύεις, να το αγαπάς, να το βοηθάς, να μην το απογοητεύεις».
Στο σημείο αυτό αναδύεται η αντιμεταβίβαση συναισθημάτων. Πίσω από τις απαιτήσεις, τις αμφισβητήσεις και τις προσδοκίες της μητέρας, η δασκάλα ενδέχεται να προσλαμβάνει το μήνυμα: «Δεν είσαι καλή». Η εμπειρία αυτή μπορεί να ενεργοποιήσει δικά της, προγενέστερα βιώματα. Έτσι, η μητέρα του μαθητή παύει ασυνείδητα να βιώνεται μόνο ως το συγκεκριμένο πρόσωπο του παρόντος και μπορεί να προσλάβει τα χαρακτηριστικά της δικής της μητέρας που την αξιολογεί. Επανέρχονται τότε μνήμες μιας απαιτητικής μητρικής σχέσης, μέσα στην οποία η ίδια δεν ένιωθε ότι θαυμαζόταν ή αναγνωριζόταν, αλλά ότι υποτιμούνταν όταν δεν ανταποκρινόταν στις προσδοκίες: όταν η σχολική της επίδοση προκαλούσε ντροπή, όταν η μητέρα την κατηγορούσε ότι εξέθετε την οικογένειά της ενώπιον της δασκάλας.
Μέσα σε αυτή τη δυναμική, η δασκάλα μπορεί να αισθανθεί ότι οφείλει να ανταποκριθεί πλήρως στις προσδοκίες και να αποδείξει την επαγγελματική και προσωπική της επάρκεια.
Η εσωτερική επιταγή «Πρέπει να τα καταφέρω· πρέπει να αποδείξω ότι είμαι καλή δασκάλα» μπορεί να οδηγήσει σε αμυντικές αντιδράσεις απέναντι στη μητέρα, όπως ψυχρότητα, αυστηρότητα ή επιθετικότητα. Η δασκάλα ενδέχεται να βιώνει ότι δεν αξιολογείται μόνο ως επαγγελματίας, αλλά ως άνθρωπος. Κατά συνέπεια, μπορεί να φοβάται ότι, αν δεν ανταποκριθεί στο πρότυπο της «τέλειας δασκάλας», θα υποτιμηθεί, θα απαξιωθεί ή θα απορριφθεί από τη μητέρα.
Και δίχως να το καταλάβουν, δύο ενήλικες έχουν φύγει από την πραγματική σχέση. Η μητέρα δεν βρίσκεται πια απέναντι στη δασκάλα. Η δασκάλα δεν βρίσκεται πια απέναντι στη μητέρα. Βρίσκονται μέσα σε παλιές σχέσεις. Αναβιώνουν παλιά τραύματα.
Πού βρίσκεται, όμως, το παιδί όταν οι δύο ενήλικες αρχίζουν να αναβιώνουν, μέσα στη μεταξύ τους σχέση, στοιχεία της προσωπικής τους ιστορίας;
Το ερώτημα αυτό είναι καίριο, καθώς, όταν η δυναμική ανάμεσα στους ενηλίκους κυριαρχείται από τις δικές τους ανεπεξέργαστες εμπειρίες, οι ανάγκες του παιδιού ενδέχεται να απομακρυνθούν από το επίκεντρο. Στο σημείο αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία μια θεμελιώδης έννοια του Winnicott: το holding («κράτημα»). Στην πρώιμη ανάπτυξη, το κράτημα περιλαμβάνει το σύνολο της φροντίδας, της σταθερής παρουσίας και της ασφάλειας που παρέχει η μητέρα στο βρέφος.
Στο σχολείο, το κράτημα διαμορφώνει ένα σταθερό και ψυχικά ασφαλές πλαίσιο, μέσα στο οποίο το παιδί γνωρίζει ότι η δασκάλα παραμένει διαθέσιμη και ότι οι κανόνες εφαρμόζονται με συνέπεια. Σε αυτό το πλαίσιο, μπορεί να πει «δεν κατάλαβα», να κάνει λάθος, να αποτύχει σε ένα διαγώνισμα, να θυμώσει ή να διαφωνήσει, χωρίς να αισθάνεται ότι απειλείται η θέση του στην ομάδα. Με άλλα λόγια, η δυσκολία, ή η αποτυχία, δεν συνεπάγεται απώλεια του αισθήματος του ανήκειν στην τάξη.
Ας φανταστούμε δύο τάξεις.
Στην πρώτη, το παιδί αισθάνεται: «Αν κάνω λάθος, θα με κοροϊδέψουν.» «Αν δεν ξέρω την απάντηση, θα εκτεθώ.» «Αν αποτύχω, θα απογοητεύσω τη δασκάλα.» «Αν είμαι κακός μαθητής, δεν αξίζω.»
Σε μια τέτοια τάξη, μεγάλο μέρος της ψυχικής ενέργειας του παιδιού δεν πηγαίνει στη μάθηση. Πηγαίνει στην άμυνα και την αυτοπροστασία.
Στη δεύτερη τάξη, το παιδί αισθάνεται: «Μπορώ να μην ξέρω.» «Μπορώ να δοκιμάσω.» «Μπορώ να κάνω λάθος.» «Μπορώ να ξαναπροσπαθήσω.» «Η δασκάλα μπορεί να με διορθώσει χωρίς να με απορρίψει.»
Εδώ υπάρχει ένας διαφορετικός ψυχικός χώρος. Η δασκάλα «κρατάει το παιδί». Και μέσα σε αυτό το περιβάλλον στήριξης μπορεί να συμβεί η μάθηση.
Τότε η δασκάλα μπορεί να γίνει ένας αρκετά καλός ενήλικας μέσα σε ένα αρκετά καλό περιβάλλον. Να κρατά το πλαίσιο. Να αντέχει τη δυσκολία. Να μπορεί να διορθώνει χωρίς να ταπεινώνει. Να θέτει όρια χωρίς να απορρίπτει. Να επιτρέπει την αποτυχία χωρίς να καταρρέει η σχέση.
Το holding δεν σημαίνει: «Δεν θα σε αφήσω ποτέ να δυσκολευτείς.»
Σημαίνει: «Θα είμαι εδώ ενώ δυσκολεύεσαι.»
Σημαίνει: «Ακόμη κι όταν απογοητευτούμε ο ένας από τον άλλον, η σχέση μας μπορεί να συνεχιστεί.» Και αυτό είναι ίσως ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που μπορεί να προσφέρει ένας δάσκαλος.
Δεν χρειάζεται κάθε παιδί να φεύγει κάθε μέρα από την τάξη ενθουσιασμένο.
Δεν χρειάζεται να μην κάνετε ποτέ λάθος.
Χρειάζεται κάτι πιο δύσκολο και ταυτόχρονα πιο ανθρώπινο: να μπορείτε να επιστρέφετε στη σχέση.
Να μπορείτε να πείτε: «Δεν πειράζει που χθες δεν τα κατάφερα όπως θα ήθελα. Μπορώ να προσπαθήσω ξανά.»
Αυτό είναι η απενοχοποίηση της «αρκετά καλής» δασκάλας.
Όχι η απαλλαγή από την ευθύνη. Αλλά η απαλλαγή από την τυραννία της τελειότητας.
Και ίσως αυτό είναι το δώρο του Winnicott στους δασκάλους
Το παιδί δεν χρειάζεται έναν τέλειο ενήλικα.
Χρειάζεται έναν ενήλικα που να μπορεί να είναι αρκετά παρών, αρκετά σταθερός, αρκετά διαθέσιμος και αρκετά ασφαλής ώστε το παιδί να μπορεί να αναπτυχθεί.
Η τέλεια δασκάλα χρειάζεται να αποδεικνύει ότι είναι καλή. Η αρκετά καλή δεν χρειάζεται να αποδεικνύει την αξία της κάθε μέρα.
Αυτό που μας προσφέρει ο Winnicott δεν είναι μια συνταγή για το πώς να γίνουμε καλύτεροι γονείς, ή καλύτεροι εκπαιδευτικοί. Είναι κάτι πολύ πιο βαθύ: μας επιτρέπει να σκεφτούμε ξανά τι σημαίνει να είμαστε αρκετά καλοί για ένα παιδί.
Η αρκετά καλή μητέρα δεν είναι η μητέρα που δεν κάνει λάθη.
Η «αρκετά καλή δασκάλα» δεν είναι μια μέτρια δασκάλα.
Και στη συνάντηση της μεταβίβασης με την αντιμεταβίβαση συναισθημάτων, όταν η μητέρα φέρνει στη σχέση με την δασκάλα τις δικές της παλιές εμπειρίες και η δασκάλα, με τη σειρά της, φέρνει τη δική της ιστορία, κάπου εκεί, χρειάζεται να σταματήσουμε και να αναρωτηθούμε:
Τι συμβαίνει πραγματικά εδώ;
Τι ανήκει στην μητέρα;
Τι ανήκει στην δασκάλα;
Τι ανήκει στο παιδί;
Και τι είναι αυτό που μεταφέρεται μέσα στη σχέση;
Αυτή η δυνατότητα να σκεφτόμαστε όσα συμβαίνουν ανάμεσά μας και να παραμένουμε σταθεροί στην σχέση, είναι ίσως μια από τις σημαντικότερες μορφές κρατήματος που μπορεί να προσφέρει ένας δάσκαλος.
Δεν χρειάζεται να είμαστε τέλειοι για να είμαστε σημαντικοί.
Γι’ αυτό, ίσως, η ερώτηση δεν είναι: «Είμαι τέλεια δασκάλα;»
Αλλά: «Είμαι αρκετά παρούσα ώστε αυτό το παιδί να μπορεί να υπάρξει, να μάθει και να αναπτυχθεί μαζί μου;»
Και αν η απάντηση δεν είναι πάντοτε «ναι», αυτό δεν σημαίνει αποτυχία.
Σημαίνει ότι είμαστε άνθρωποι.
Και ίσως ακριβώς εκεί βρίσκεται η ουσία της «αρκετά καλής» δασκάλας:
Όχι στην τελειότητα, αλλά στην παρουσία.
Η αρκετά καλή δασκάλα δεν είναι αυτή που δεν θα νιώσει ποτέ θυμό, άγχος, φόβο ή ανεπάρκεια.
Είναι εκείνη που μπορεί να σκεφτεί:
«Γιατί αυτή η μητέρα με κάνει να αισθάνομαι τόσο ανεπαρκής;»
αντί: «Αυτή η μητέρα είναι απαράδεκτη.»
Και ίσως αυτή η μικρή μετατόπιση να είναι τεράστια.
Γιατί ξαναδημιουργεί χώρο για σκέψη. Και όταν υπάρχει χώρος για σκέψη, μπορεί να επιστρέψει στη σχέση και το παιδί.Αρχή φόρμαςΤέλος φόρμας