ΑΠΟΧΩΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ
Ο αποχωρισμός είναι ένα επαναλαμβανόμενο και πανανθρώπινο βίωμα της ζωής μας. Από τη στιγμή που ερχόμαστε στον κόσμο, εγκαταλείποντας τον «παράδεισο» της μήτρας, μέχρι τη στιγμή του θανάτου μας, βιώνουμε κάθε τόσο συναισθήματα που συνοδεύουν έναν αποχωρισμό, ή μια απώλεια, είτε αποχωριζόμενοι από αγαπητά πρόσωπα, είτε χάνοντας την ανεμελιά της παιδικής ηλικίας, την ομορφιά και ενέργεια της νιότης, ένα οικείο περιβάλλον, τη δουλειά μας, την υγεία μας και πολλά άλλα.
Από την άλλη πλευρά γνωρίζουμε ότι ο αποχωρισμός και το άγχος αποχωρισμού ανήκουν στα πιο πρώιμα κίνητρα της ψυχικής μας ανάπτυξης. Είναι μια αναπόφευκτη συναισθηματική κατάσταση, δυσάρεστη πολλές φορές, ανακουφιστική άλλες και αναγκαία για την ψυχική μας ωρίμανση.
Την πρώτη μεγάλη εμπειρία άγχους ενός ατόμου αποτελεί ο τοκετός, που βιώνεται συχνά ως ένας δραματικός αποχωρισμός. Είναι πηγή και πρότυπο του άγχους. Συναντάμε τον αποχωρισμό και το άγχος αποχωρισμού καθ’ όλη την υγιή εξέλιξη ενός παιδιού στην προσπάθειά του να αυτονομηθεί. Μπορεί να παρουσιαστεί σε απλές απώλειες ενός παιχνιδιού ή ενός μικρού ζώου κατά την παιδική ηλικία, με την ένταση που θα εμφανιστεί και σε σημαντικότερες απώλειες, όπως είναι η απομάκρυνση του παιδιού από το οικογενειακό περιβάλλον για την είσοδό του στο σχολείο. Το άγχος αποχωρισμού, στο ενήλικο άτομο εμφανίζεται όταν απειλείται να χάσει ένα αγαπητό αντικείμενο (θάνατος), όπως επίσης και στις ψυχικές παθήσεις, συμπτώματα των οποίων συχνά εμπεριέχουν το άγχος αποχωρισμού.
Τα παιδιά έχουν έναν ιδιαίτερο τρόπο να αντιλαμβάνονται και να βιώνουν συναισθήματα όπως ο φόβος, η θλίψη, ή ο πόνος από μια απώλεια. Το άγχος αποχωρισμού το οποίο είναι αναγκαίο για την ψυχική τους ωρίμανση και την προσπάθειά τους να αυτονομηθούν, εμφανίζεται ήδη, από τους πρώτους μήνες της ζωής τους, χαρακτηριστικό ως το άγχος του 8ου μήνα, περίοδο κατά την οποία η εμφάνιση ξένου ατόμου προκαλεί το κλάμα τους και την προσπάθεια προσέγγισης της μητέρας. Κάποια παιχνίδια, ή αντικείμενα (π.χ. πιπίλα, μαξιλαράκι) χρησιμοποιούνται ως «μεταβατικά αντικείμενα» όπως ονόμασε ο Winnicott, τη γέφυρα μεταξύ ενός σημαντικού προσώπου, όπως είναι η μητέρα και του παιδιού. Τα μεταβατικά αντικείμενα γεφυρώνουν τον πόνο τού αποχωρισμού με τη βοήθεια ενός συνεχώς διαθέσιμου υποκατάστατου.
Ένα αντίστοιχο άγχος εμφανίζεται με την είσοδο του παιδιού στο σχολείο. Η αλλαγή στην καθημερινότητά του απαιτεί αφ’ ενός παραίτηση από την ασφάλεια που προσφέρει το οικογενειακό περιβάλλον, αφ’ ετέρου προσαρμογή στο σχολικό περιβάλλον, το οποίο είναι ανταγωνιστικό. Περνάει λοιπόν το παιδί σε μια διαδικασία πένθους για την απώλεια του ασφαλούς περιβάλλοντος, ώστε να είναι ικανοποιητική η είσοδος στο νέο περιβάλλον του σχολείου. Το άγχος του αποχωρισμού που εμφανίζεται στα παιδιά που εισέρχονται για πρώτη φορά στο σχολείο οφείλεται στην ανάγκη συνεχούς παρουσίας της μητέρας. Τα παιδιά που εμφανίζουν συμβιωτική σχέση και δυσλειτουργική εγγύτητα με τη μητέρα ή το «σημαντικό άλλο» γι’ αυτά πρόσωπο, δυσκολεύονται ν’ αποσυρθούν από την επαφή τους μ’ αυτά. Η συμβιωτική σχέση είναι η συνθήκη κατά την οποία ο οργανισμός και το περιβάλλον δε διαφοροποιούνται το ένα με το άλλο και τα όρια είναι θολά, όπως ακριβώς μεταξύ του εμβρύου και της μητέρας, ή όπως στη σχέση του βρέφους με τη μητέρα μέχρι τον 8ο μήνα. Τα δύο άτομα «συγχωνεύονται» το ένα με το άλλο και δεν αναγνωρίζουν τα όρια μεταξύ τους, επομένως συμπεριφέρονται σα να είναι ένα πρόσωπο.
Η συμβιωτική σχέση στο συναισθηματικό και φυσιολογικό επίπεδο της μητέρας και του αναπτυσσόμενου παιδιού, αρχικά είναι μια απαραίτητη και υγιής πλευρά για το μεγάλωμα και την ανάπτυξη του παιδιού. Όμως μια συνεχής «συγχώνευση» με τη μητέρα, οδηγεί στο χάσιμο του εαυτού, καθώς στις συγχωνευτικές σχέσεις, κανένα άτομο δεν μπορεί να αναπτυχθεί ως ολότητα. Ωρίμανση σημαίνει, σταδιακή απεξάρτηση από τη μητέρα και δυνατότητα να ανταπεξέλθει το παιδί με αυτονομία στη νέα κατάσταση.
Στους ενήλικες, άγχος αποχωρισμού εμφανίζεται σε απώλειες προσφιλών ανθρώπων ή καταστάσεων και αποκτά ιδιαίτερη σημασία κατά τη διάρκεια της κρίσης της μέσης ηλικίας και στο γήρας.
Μια φυσιολογική διεργασία για την αντιμετώπιση του θανάτου προσφιλούς προσώπου, ή οποιασδήποτε άλλης απώλειας, είναι το πένθος. Τα συναισθήματα που σχετίζονται με τον αποχωρισμό, όπως είναι ο φόβος, ο πόνος και η θλίψη, θεωρούνται καθοριστικά, διότι οι απώλειες και οι αποχωρισμοί είναι καθημερινοί στη ζωή μας. Κάθε αλλαγή απαιτεί την παραίτηση από μια προηγούμενη κατάσταση. Για να μπορούμε να ενσωματώνουμε αλλαγές πρέπει το Εγώ μας να είναι σε θέση να πενθεί για τις απώλειες του παρελθόντος και να προσαρμόζεται στις νέες καταστάσεις, ώστε να μπορεί να δέχεται ένα ικανοποιητικό παρόν. Η σχέση μας με τα «εσωτερικευμένα αντικείμενα», βοηθά ή εμποδίζει αυτή την προσπάθεια. Σε περίπτωση αποχωρισμού ή απώλειας ακολουθεί αυτό που ονομάζουμε διεργασία πένθους. Το φυσιολογικό πένθος εμπεριέχει συναισθήματα ψυχικού πόνου, αδιαφορίας, ή ανηδονίας και έλλειψης ενεργητικότητας. Μια κατάσταση που δε διαρκεί μεγάλο χρονικό διάστημα. Είναι η θλίψη όπου αναγνωρίζεται η πραγματικότητα και γίνεται αποδεκτό ότι το αγαπημένο αντικείμενο δεν υπάρχει πια. Το Εγώ τότε οδηγείται στην παραίτηση από το «αντικείμενο» που θεωρείται πλέον νεκρό και επιβραβεύεται με την παραμονή στη ζωή. Εκτός όμως από τη φυσιολογική υπάρχει και η παθολογική διεργασία για το πένθος.
Στην παθολογική διεργασία πένθους όπως είναι η κατάθλιψη, προστίθενται και συναισθήματα ενοχής, αυτομομφής, ή μείωσης της αυτοεκτίμησης και ιδέες θανάτου. Αυτό συμβαίνει διότι το χαμένο αντικείμενο που ενδοβάλλεται, μπαίνει στη θέση του Εγώ μέσω ταύτισης, με αποτέλεσμα να διαψεύδεται η απώλεια και να «αποφεύγεται» ο αποχωρισμός. Το τίμημα όμως είναι η απώλεια του Εγώ που εκφράζεται με μια συνεχιζόμενη αδιαφορία και αδυναμία για αγάπη και εργασία. Θα πρέπει εδώ να προστεθεί ότι η κατάθλιψη δεν προκύπτει μόνο με το θάνατο του «αντικειμένου». Μια σημαντική απώλεια, μια βαριά ασθένεια, μια απότομη ή ανέλπιστη άρνηση ή ακόμα και μια φαινομενικά ασήμαντη αλλά διαρκής απόρριψη από πλευράς αντικειμένου, που συνήθως συνοδεύονται από έντονα αισθήματα ενοχής όπως και επιθετικότητας που δεν εκδηλώνεται αλλά ενδοβάλλεται, μπορούν επίσης να οδηγήσουν σε κατάθλιψη (Παπαδόπουλος, 2010).
Οι ειδικοί εκτιμούν ότι ορισμένες φορές απαιτούνται τρεις γενεές για να εξαφανιστεί το ίχνος μιας κατάθλιψης του γονέα όταν το παιδί ήταν μωρό, το ίχνος ενός μυστικού που θεωρείται ντροπιαστικό, ή ενός πένθους. Οι γονείς τα κατέπνιξαν ή τα αποσιώπησαν, αλλά τα παιδιά φέρουν το σημάδι τους με τη μορφή καταθλιπτικών τάσεων ή ανεξήγητου άγχους (Bourdin, 2005).
Παρότι η κατάθλιψη θεωρείται μια παθολογική κατάσταση, ο Winnicott είχε διακρίνει σ’αυτήν και μια ευκαιρία αυθόρμητης ίασης. Χαρακτηρίζει την κατάθλιψη ως έναν «ιαματικό μηχανισμό». Η απώλεια ενός αντικειμένου είναι σίγουρα τραυματική και η κατάθλιψη που ακολουθεί ενδεχομένως να έχει το σκοπό να «παγώσει» μια κατάσταση, για να «ξεπαγώσει» αργότερα και έτσι να αντιμετωπιστεί με λιγότερο ψυχικό πόνο. Να δοθεί δηλαδή η δυνατότητα να ακολουθηθεί η διεργασία φυσιολογικού πένθους (Winnicott 1983).
Ο αποχωρισμός σχετίζεται εκ των πραγμάτων με την εξέλιξη και μας παραπέμπει στην αρχή της ζωής και στη φαντασίωση για το τέλος της ζωής. Παράλληλα ενεργοποιεί όλες τις παραλλαγές των αντίστοιχων φόβων, από το φόβο της γέννας μέχρι το φόβο θανάτου, όπως επίσης και τις αντίστοιχες αμυντικές διεργασίες που διαθέτει ο καθένας μας. Το άγχος αποχωρισμού, σε σχέση με το θάνατο για παράδειγμα, είναι ένα ψυχικό φαινόμενο που συμβάλλει στον αγώνα έναντι της παροδικότητας μέσα από τη δημιουργία απογόνων, οδηγεί στη δημιουργία «αθάνατων» έργων τέχνης μέσα από την επιθυμία για αιωνιότητα, όπως επίσης και στην ίδρυση θρησκειών, που απορροφούν τους φόβους του αποχωρισμού και υπόσχονται αιώνιο δεσμό.
Όπως ένας δεσμός θεωρείται αυτονόητος έτσι κι ο αποχωρισμός θεωρείται μια φυσική και άρα αναπόφευκτη συνέπεια. Όσο όμως κι αν λογικά δεχόμαστε το θάνατο ως το φυσικό τέλος κάθε ζωής, το δικό μας θάνατο δε μπορούμε να τον φανταστούμε. Σε ασυνείδητο επίπεδο ο καθένας μας πιστεύει ότι είναι αθάνατος.
Ο φόβος θανάτου μάς αναγκάζει να προσέχουμε και να αποφεύγουμε επικίνδυνες κινήσεις ή δραστηριότητες. Μερικοί άνθρωποι αψηφούν τον κίνδυνο θανάτου και λειτουργούν υπερβολικά επικίνδυνα, πετυχαίνοντας καμιά φορά εξέχουσες επιδόσεις. Οι περισσότεροι από εμάς όμως ψάχνουν υποκατάστατα των περιορισμών της ζωής στον κόσμο των φαντασιώσεων, στη λογοτεχνία ή στο θέατρο. Εκεί βρίσκουμε ανθρώπους που ξέρουν να πεθαίνουν ή ακόμα που καταφέρνουν να σκοτώσουν άλλους. Ταυτιζόμενοι με έναν ήρωα μπορούμε να πεθάνουμε, να επιζήσουμε και με τον επόμενο ήρωα, να οδηγηθούμε σ’έναν άλλο αγώνα ζωής και θανάτου.
Το μυστικό του ηρωισμού είναι η άρνηση του κινδύνου ενός τελειωτικού αποχωρισμού εξαιτίας του θανάτου και η επίμονη αντίσταση στους κινδύνους μέσα από ένα συναίσθημα ακλόνητης και εξωπραγματικής σιγουριάς. Η λογική εξήγηση βασίζεται στα αφηρημένα και γενικά ιδανικά, που θεωρούνται σπουδαιότερα από τη ζωή. Η αντιμετώπιση του φόβου του θανάτου μπορεί λοιπόν να επιτευχθεί με την ενίσχυση του δεσμού μ’ένα ιδανικό ή με μια χαρισματική προσωπικότητα. Ηρωικές μάχες σε πολέμους και επαναστάσεις, αλλά και μαζικές αυτοκτονίες μάς είναι από την ιστορία γνωστές.
Τον πιο γνωστό και οικείο τρόπο αντιμετώπισης θανάτου αποτελούν, βέβαια, οι διάφορες θρησκείες ανά τον κόσμο. Αυτές κατάφεραν να προβάλουν τη μετέπειτα ζωή ως τη σημαντικότερη και σπουδαιότερη, ενώ τη ζωή που τελειώνει με το θάνατο να την υποτιμήσουν ως μια απλή προετοιμασία. Στην πορεία, η ζωή δεν επεκτάθηκε μόνο προς το μέλλον, αλλά και προς το παρελθόν, μέσα από την πίστη για μετενσάρκωση ή μετεμψύχωση. Βασικός στόχος είναι η αποφυγή της σημασίας του θανάτου ως το τέλος της ζωής μας.
Στην πραγματικότητα, η φύση έχει συμπεριλάβει στο πρόγραμμά της το θάνατό μας. Έτσι, δεν μπορούμε να της έχουμε απόλυτη εμπιστοσύνη, ούτε να της αποδώσουμε καλοσύνη ή θεότητα. Όντας μέρος της φύσης αποκτούμε πολλές δυνατότητες και ικανότητες, χωρίς όμως να κερδίζουμε την εύνοιά της. Η φύση δεν είναι ούτε φιλική, ούτε εχθρική και ακολουθεί τη δική της πορεία χωρίς συγκεκριμένο στόχο, παράγοντας ζωή, καταστρέφοντας ταυτόχρονα.
Το άγχος αποχωρισμού δεν επηρεάζει μόνο τη σχέση μας με το θάνατο ως τον τελευταίο αποχωρισμό. Επηρεάζει συχνά και την αξιολόγησή μας για οτιδήποτε που μας φαίνεται ωραίο και καλό. Η επίγνωση της παροδικότητας μπορεί π.χ. να οδηγήσει στην υπερ- ή υποτίμηση καθετί ωραίου. Η υποτίμηση είναι μια προσπάθεια προστασίας από την απειλή του άγχους αποχωρισμού, μέσα από την αποστασιοποίηση και αγνόηση του αντικειμένου, το οποίο με τον τρόπο αυτό τιμωρείται. Η υπερεκτίμηση μάς βοηθά να προσεγγίσουμε με υπερβολή ένα αντικείμενο και να το αγαπήσουμε όταν το αντικείμενο αυτό μας προκαλεί κάποια μορφή ανασφάλειας.
Σε μια ανάλυση της «παροδικότητας» αναφέρεται ο Freud (1916) σ’έναν ποιητή που δεν μπορούσε να χαρεί την ομορφιά της φύσης εξαιτίας της παροδικότητάς της. Γράφει ο Freud: « Η υποτίμηση της απόλαυσης της ομορφιάς θα πρέπει να σχετίζεται με την αντίσταση προς τη θλίψη». Μια τέτοια απαξιωτική στάση μπορεί να οδηγήσει στην επώδυνη ανηδονία για τη ζωή. Πίσω απ’αυτήν κρύβεται η «απαίτηση για αιωνιότητα» που δεν έχει σχέση με την πραγματικότητα. Αντ’αυτού θα πρέπει να καταλάβουμε: «Κι αυτό που πονά είναι πραγματικό». Και στη συνέχεια συμπληρώνει: «Η αξία της παροδικότητας έγκειται στη σπανιότητά της. Ο περιορισμός της δυνατότητας για απόλαυση αυξάνει την αξία της».
Η εμπειρία ότι μετά την απόλαυση ακολουθεί ένας αποχωρισμός και στη συνέχεια μια διεργασία πένθους, μπορεί λοιπόν να οδηγήσει σε μια υπο- ή υπερτίμηση μιας πιθανής απόλαυσης. Στην πρώτη περίπτωση το αντικείμενο που προσκαλεί για ευχαρίστηση δεν θα επενδυθεί με libido, για να μην προκληθεί στη συνέχεια πόνος εξαιτίας μιας απομάκρυνσης. Πρόκειται για μια καταναγκαστική ασκητική στάση. Στη δεύτερη περίπτωση θα δοκιμαστεί μια υπερεπένδυση με σκοπό την αναβολή του αποχωρισμού όσο γίνεται για αργότερα και παράλληλα την αποζημίωση του απειλητικού αποχωρισμού μέσα από μια αυξημένη ευχαρίστηση.
Η περίπτωση του γνωστού Don Juan π.χ. εικονογραφεί τον τρόπο με τον οποίο πρώιμα δυσάρεστα και επαναλαμβανόμενα βιώματα αποχωρισμού οδηγούν στην υποτίμηση σχέσεων, για να αποφευχθεί ο πόνος του αποχωρισμού. Οι πολλαπλές και επιφανειακές σχέσεις υποδηλώνουν ένα συμβιβασμό μεταξύ της αναζήτησης και της απόρριψης μιας σχέσης και λειτουργούν ως παρηγοριά για τους επώδυνους αποχωρισμούς, που «ξεχνούνται» ή απωθούνται.
Ένα ενδιαφέρον σχετικό παράδειγμα είναι και η αγάπη που έχουν αρκετά άτομα για τα παλιά αντικείμενα (αντίκες). Μέσω αυτών ξαναζωντανεύουν φαντασιακά οι σχέσεις με γονείς, παππούδες και προπάππους, σαν να μην υπήρξαν οι απώλειες. Η εξιδανικευμένη υπερεκτίμηση παλαιών αντικειμένων στοχεύει ασυνείδητα στη διόρθωση παλαιών σχέσεων και στην επεξεργασία ενοχών από το παρελθόν. Μια αυστηρή και κακιά γιαγιά π.χ. μπορεί να μετατραπεί σε μία τρυφερή και καλή.
Ο αποχωρισμός μάς θυμίζει τον αντίποδά του, δηλαδή την ένωση (το δεσμό). Αυτή σχετίζεται με την αγάπη και τις διάφορες μορφές εκδήλωσής της, όπως είναι η τρυφερότητα, η σεξουαλικότητα, η δοτικότητα, η φιλία και το πάθος, ανάγκες και συναισθήματα που απειλούνται όμως από τον οδυνηρό χωρισμό, την απώλεια και το θάνατο.
Σε πολλά διαζύγια παρατηρούμε ότι τον «εξωτερικό» (νόμιμο, τυπικό) αποχωρισμό δεν τον ακολουθεί ο «εσωτερικός» (ουσιαστικός). Στις περιπτώσεις αυτές πρόκειται συνήθως για μια διαμαρτυρία προς τα έξω, εξαιτίας της αλληλεξάρτησης και των πολλών ματαιώσεων και «ανοιχτών λογαριασμών» των συντρόφων, που υποδηλώνουν την αντίφαση μεταξύ των φαντασιακών τους επιθυμιών και της πραγματικότητας. Όταν καταλαγιάσουν οι έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις ακολουθεί η προσέγγιση και παρατηρεί κανείς ότι δεν έχουν αλλάξει και πολλά πράγματα. Οι επαφές – ακόμα και οι σεξουαλικές – διατηρούνται, οι τσακωμοί – κυρίως για τα παιδιά και τις δικαστικές αποφάσεις – συνεχίζονται, με αποτέλεσμα να μην απελευθερώνεται αρκετή ενέργεια για συναισθηματικές επενδύσεις.
Σε άλλες συζυγικές σχέσεις, ενδέχεται να συναντήσουμε μια διαφορετική εικόνα. Το ζευγάρι μπορεί προς τα έξω να συμπεριφέρεται σαν να μη συμβαίνει τίποτα, ενώ εσωτερικά να έχει «χωρίσει» προ πολλού. Η φαινομενική σταθερότητα δε σημαίνει ότι στο βάθος δε μπορεί να υπάρχει μια πολύ ευάλωτη σχέση που με την παραμικρή αφορμή ενδεχομένως να διαλυθεί. Επίσης, προσβολές, απορρίψεις ή ματαιώσεις μπορούν να οδηγήσουν σε μια εσωτερική απόσυρση, η οποία αρκετές φορές δε γίνεται αντιληπτή ούτε από το σύντροφο.
Υπάρχουν επίσης περιπτώσεις, όπου ο χωρισμός είναι απόλυτος και ξεκάθαρος, ενώ ο δεσμός δε φαίνεται και συνεχίζει τελείως ασυνείδητα. Νέα άτομα π.χ. που φεύγουν ξαφνικά από το πατρικό σπίτι, μπορεί να ζουν μόνα τους και μάλιστα χωρίς ιδιαίτερες επαφές με το σπίτι τους, να παραμένουν όμως εσωτερικά προσκολλημένα, συνήθως συγκρουσιακά, με τον έναν ή τον άλλο γονέα.
Όταν η προσπάθεια συγκράτησης του άλλου (διατήρησης της σχέσης) τείνει να αποτύχει, μπορεί ο φόβος να εξελιχθεί σε οργή, βία μέχρι και εγκληματικότητα. Στο σημείο αυτό θα πρέπει να τονίσουμε ότι η βία ή η εγκληματικότητα μπορεί να προκύψουν στις παθολογικές σχέσεις είτε εξαιτίας φόβων που προβάλλονται στον άλλο, όπως ήδη αναφέρθηκε, είτε εξαιτίας μιας πραγματικής απομάκρυνσης ή απώλειας που δεν αντέχεται, είτε εξαιτίας μιας παθολογικής ζήλιας. Βαθιά απωθημένα βιώματα εγκατάλειψης ενεργοποιούνται και ο άλλος πρέπει πάση θυσία να ελεγχθεί και να εξαρτηθεί. Αν αντισταθεί σ’αυτό θεωρείται απόδειξη των κρυφών επιθυμιών του για απομάκρυνση, αν υποταχθεί θεωρείται ομολογία. Έτσι το αγαπητό αντικείμενο γίνεται εχθρικό, με αποτέλεσμα ο φόβος αποχωρισμού να μπορεί να εξελιχθεί σταδιακά σε φόβο καταστροφής (του υποκειμένου) που δικαιολογεί κάθε μορφή αντίδρασης. Ο γνωστός στίχος ενός τραγουδιού: «Τη σκότωσε γιατί την αγαπούσε» εννοεί προφανώς ότι τη σκότωσε για να την κάνει για πάντα δική του και με τον τρόπο αυτό να αποφύγει τη δική του υποτιθέμενη καταστροφή. Εκφράζει το αποκορύφωμα ενός λυπηρού θριάμβου που καταρρέει αμέσως μετά την εγκληματική πράξη.
Από την καθημερινότητα γνωρίζουμε ότι η ικανότητα αποχωρισμού αρκετές φορές δεν υπάρχει ή είναι περιορισμένη. Στα παραδείγματα που ήδη έχουν αναφερθεί μπορούμε να προσθέσουμε και τη δυσκολία αποχωρισμού εξαιτίας των «ανοιχτών λογαριασμών». Νοσταλγίες και ελπίδες που δεν καλύφθηκαν ικανοποιητικά ακόμα, αλλά και η επίμονη εμμονή για ανεκπλήρωτες επιθυμίες διατηρούν την προσκόλληση σε αντικείμενα, παρά τις μέχρι τώρα αρνητικές εμπειρίες.
Εκεί όπου ο φόβος απώλειας οδηγείται στην πραγματική του διάσταση είναι το γήρας. Ο θάνατος δεν αποτελεί πλέον μια απλή συζήτηση περί αυτού ή δεν είναι το περιεχόμενο μιας φοβίας. Τουναντίον γίνεται έντονα αντιληπτός, πλησιάζει και είναι πραγματικός. Το γήρας δεν το φοβόμαστε μόνο εξαιτίας του επικείμενου θανάτου, αλλά και λόγω άλλων απωλειών, όπως είναι η απώλεια της νιότης ή η απώλεια διάφορων ικανοτήτων και δυνατοτήτων, με συνέπεια την απώλεια της ανεξαρτησίας και του αυτοπροσδιορισμού.
Τελικά όμως ένα από τα βασικότερα κριτήρια της συναισθηματικής ωρίμανσης αποτελεί η ικανότητα αποχωρισμού. Κάτω από φυσιολογικές συνθήκες το μωρό παιδί σταδιακά καταφέρνει να μειώσει το άγχος αποχωρισμού ώστε να μη χρειάζεται συνεχώς τη μητέρα δίπλα του. Έτσι θα μπορέσει να πάει στο νηπιαγωγείο κι αργότερα στο σχολείο. Κατά τη διάρκεια της εφηβείας «απαιτείται» από τους νέους νέα προσπάθεια απεξάρτησης από τους γονείς, συχνά μέσα από έντονες διαφωνίες.
Η ικανότητα αποχωρισμού μπορεί, επίσης, να επηρεάσει τη διάρκεια και τη σταθερότητα μιας μακροπρόθεσμης σχέσης, φιλικής ή συζυγικής. Οι διαφορετικές ανάγκες του καθένα αποκτούν με την πάροδο του χρόνου μεγαλύτερη βαρύτητα απ’ εκείνη που έχουν στο ξεκίνημα μιας σχέσης. Εάν δεν είναι κανείς σε θέση, έστω κατά διαστήματα, να επιτρέπει στον εαυτό του και στον άλλο την κάλυψη αυτών των προσωπικών αναγκών, αργά ή γρήγορα η σχέση θα διαταραχθεί.
Ακόμα και η ανάπτυξη πνευματικών ικανοτήτων προϋποθέτει τη δυνατότητα να αποχωρίζεσαι από σκέψεις και ιδέες εξιδανικευμένων προσωπικοτήτων. Διαφορετικά, επαναλαμβάνεις αυτά που έμαθες χωρίς να διερωτάσαι, ή αποκτάς μια πεισματάρικη, εφηβική στάση αντιπαράθεσης. Και στις δύο ακραίες περιπτώσεις παραμένεις εξαρτημένος. Η αυτονομία στη σκέψη αποκτάται πολύ περισσότερο μέσα από την επένδυση στη σημασία της ελεύθερης σκέψης, παρά από την επένδυση σε αντικείμενα από τα οποία υιοθετείται η γνώση.
Η ικανότητα να αποχωρίζεται κανείς ανθρώπους, καταστάσεις και πράγματα, αποκτά ιδιαίτερη σημασία κατά τη διάρκεια της υπαρξιακής κρίσης (κρίση μέσης ηλικίας) και φυσικά αργότερα στο γήρας. Στις περιόδους αυτές χρειάζεται να αποδεχτεί ο άνθρωπος τις μειωμένες ικανότητες και επιδεξιότητές του, την απώλεια της νιότης και διάφορων άλλων οικείων καταστάσεων, ώστε να μπορεί να προβεί σε τροποποιήσεις και σε ανεύρεση διαφορετικών πηγών ικανοποίησης και χαράς.
Συνοπτικά μπορούμε να αναφέρουμε τις εξής μορφές εκδήλωσης του άγχους αποχωρισμού:
Ο δεσμός ως αντίποδας και ως αντίδοτο του αποχωρισμού (το μεταβατικό αντικείμενο π.χ. που βοηθά το μικρό παιδί να αντέχει καλλίτερα την απομάκρυνση της μητέρας του).
Η άρνηση του θανάτου μέσα από την προσκόλληση σε θρησκείες ή άλλα «αιώνια» ιδανικά.
Η απελευθέρωση από μία απώλεια αντικειμένου μέσα από τη φυσιολογική διαδικασία πένθους (για να μη χρειαστεί ο προσωπικός αποχωρισμός από τη ζωή).
Η ενδοβολή του χαμένου αντικειμένου, όταν η φυσιολογική διαδικασία πένθους αποτυγχάνει, όπως συμβαίνει κατά την παθολογική διαδικασία πένθους, στο Εγώ, όπου και κατακρατείται και μετατρέπεται σε κατάθλιψη.
Ο τοκετός ως πρότυπο του άγχους αποχωρισμού.
Η μείωση λειτουργιών και επιδόσεων προς αποφυγή του χωρισμού. (Π.χ. παιδιά που παύουν να αποδίδουν στο σχολείο για να μη χάσουν ή για να ξαναφέρουν πίσω τη μητέρα τους).
Η αποφυγή αντικειμένων που μπορεί να προκαλέσουν αποχωρισμό (π.χ. η ανάπτυξη σχολικής φοβίας προς αποφυγή του αποχωρισμού από τη μάνα).
Η προβολή επιθυμιών αποχωρισμού πάνω σε άλλους, με συνέπεια να προκύπτουν φόβοι εγκατάλειψης.
Η παλινδρόμηση σε συμβιωτική κατάσταση προς αποφυγή του αποχωρισμού.
Ο ναρκισσιστικός θυμός εξαιτίας της απώλειας του αντικειμένου που φρόντιζε για την κάλυψη αναγκών.
Η υπο –ή η υπερτίμηση των σχέσεων, όταν γνωρίζουμε ότι ο πόνος του αποχωρισμού είναι το τίμημα των απολαύσεων που προσφέρει ένας δεσμός.
Η χρησιμοποίηση ποικίλων συμβιβασμών μεταξύ της αποδοχής της πραγματικότητας και της εκπλήρωσης των επιθυμιών μας, εξαιτίας της επίγνωσης της παροδικότητας.
Η οργή, η βία ή ακόμα και η εγκληματικότητα όταν η προσπάθεια ελέγχου του άλλου με σκοπό τη διατήρηση της σχέσης με οποιοδήποτε κόστος τείνει να αποτύχει.